Rồng Mekong (28): Cuộc đảo chánh

Chỉ có tài năng trình diễn của ông là che dấu được nỗi bất an nội tâm của Sihanouk, sự tự nghi ngờ chính bản thân mình trong những năm khó khăn cho tới 1970. Sự kiểm soát bộ máy chính phủ đã hầu như hoàn toàn trượt ra khỏi tay ông. Chính phủ Lon Nol chẳng bao lâu sau đó đã tự gọi mình là “chính phủ cứu quốc”, khiến cho ông lấy làm hết sức khó chịu. Ý tưởng về “Chủ nghĩa Phật giáo” của ông đã thất bại. Đã đến lúc phải từ giã “Chủ nghĩa Sihanouk”. Bắc Kinh và Hà Nội đã làm sụp đổ tòa nhà chính sách đối ngoại được dựng lên một cách hết sức nghệ thuật của ông. “Một cảm giác mất can đảm sâu sắc” đã ập vào người ông, theo lời tự thú nhận. “Tôi ghi nhận, rằng Chủ nghĩa Xã hội Phật giáo đã thất bại, và trên thực tế là không có lối thoát trong đường hướng này.”

Tổng thống Lon Nol ở Phnom Penh kể từ cuộc đảo chánh trong tháng Ba 1970

Tổng thống Lon Nol ở Phnom Penh kể từ cuộc đảo chánh trong tháng Ba 1970

Lời thú nhận này sau nhiều năm của thành công và khen ngợi là một cú đánh mạnh vào lòng tự tin của ông. Ông, ông “vua-thượng đế”, không có khả năng tái khởi động con tàu nhà nước từ sức lực riêng của ông.

Trong tình huống nguy hiểm này, Sihanouk quyết định đi nghỉ mát một thời gian tương đối lâu ở Pháp. Từ nhiều năm nay ông đã không cho phép mình hưởng kỳ nghỉ mát nào. Người thích ăn ngon Sihanouk đã có vấn đề thừa cân ngay từ những năm còn trẻ. Ông muốn chữa trị ở trong vùng Provence, tại thành phố Grasse. Ông thông báo sau đó sẽ đi thăm chính thức Moscow và Bắc Kinh. Cuối tháng Ba 1970, hoàng cung thông báo như vậy, hoàng tử sẽ trở về lại Phnom Penh.

Thật sự thì người ta hẳn phải nhìn chuyến đi nghỉ mát này như là một cuộc chạy trốn trước chính bản thân mình. “Tôi ra đi”, ông tự mô tả khoảnh khắc đó, “thất vọng vì những thất bại của mình và đồng thời quyết định nhận ra những giải pháp mới.” Chỉ trong nhận thức tình huống ban đầu này thì mới có thể hiểu được tại sao người hoàng tử lại tê liệt một cách kỳ lạ, dường như không có khả năng hành động, phản ứng hoàn toàn khác với bạn bè và hẳn là cả đối thủ của ông cũng đã dự tính trước trong những ngày của tháng Ba năm 1970 đó.

Ông khởi hành vào ngày 6 tháng Giêng. Nhân viên hoàng cung và thầy bói đã quyết định ngày tháng này hết sức cẩn thận. Những cái xấu có thể vướng vào chuyến đi cần phải được xua đuổi bởi tác động của những yếu tố tốt lành. Lúc đó, người hoàng tử đã phải lo sợ rằng thần dân sẽ phát hiện ra cuộc khủng hoảng trong thâm tâm của ông. Ông có thật sự là đã mất nhiệm vụ do trời cao giao phó hay không? Dường như công cuộc cai trị của ông đã đứng dưới ảnh hưởng của một vì sao xấu.

Và thật sự là bầu không khí trong thủ đô bắt đầu xoay chiều chẳng bao lâu sau lần ra đi đó. Tin đồn được lan truyền đi, hoàng tử Sihanouk sẽ không trở về quê hương nữa. Đã nhìn thấy cá sấu trắng ở trên sông, người ta thuật lại như vậy trong Phnom Penh, con vật mà người dân tin rằng nó luôn xuất hiện khi những sự kiện lịch sử quan trọng sắp xảy ra. “Repartir à zero”, người ta phải bắt đầu từ con số không, chính phủ tuyên bố và qua đó khiêu khích người đứng đầu nhà nước.

Sinh viên cảm thấy như được giải phóng. Sự thống trị của người hoàng tử đã biến tất cả người Khmer, có là giáo sư hay người mù chữ cũng vậy, thành “con cái” của ông. Tính gia trưởng này làm cho giới tinh hoa đau đớn và tổn thương. Thậm chí trước tai nghe ngoại quốc, giới trí thức Khmer, trước hết là những người đã học đại học ở nước ngoài và thất nghiệp tại quê hương, cũng thảo luận về tính cần thiết của một hình thức nhà nước mới. Họ cho rằng sự thống trị độc quyền của hoàng tử là đã lỗi thời. Trước đây tám năm thì không thể nghĩ tới một cuộc tranh luận như vậy được.

Đầu tháng Ba 1970, khi cuộc chữa trị tiến dần tới kết thúc, sinh viên bắt đầu biểu tình chống sự hiện diện của quân đội Việt Nam trên lãnh thổ Campuchia. Vào ngày 8 tháng Ba, hoạt động đầu tiên của những hoạt động trên đường phố như vậy được báo tin từ Svay Rieng, một thành phố nằm gần biên giới Việt Nam. Tỉnh này bị “Duồn” kiểm soát một phần lớn.

Chưa từng bao giờ có bằng chứng cho việc là chính phủ hay quân đội có nhúng tay vào. Nhưng phải phỏng đoán rằng Lon Nol và Sirik Matak muốn ép buộc người hoàng tử, rốt cuộc hãy cùng với họ tạo thành mặt trận chung chống lại việc Việt Nam chiếm đóng nhiều dãy đất biên giới. Có lẽ Lon Nol và Sirik Matak đã bước vào trò chơi ẩn nấp này, để cứu thoát quốc gia Khmer đang lâm nguy.

Nhưng hoạt động này thoát khỏi tầm sự kiểm soát của họ. Không ai trong chính phủ có được khả năng ước lượng, ý thức được thực tế và hiểu biết về cơ chế chính trị để ngăn chận được việc mất kiểm soát. Ông thần độc ác của chủ nghĩa dân tộc Khmer bạo lực và phi lý đã thoát khỏi cái chai. Từ mặt phẳng nghiên, vương quốc trượt vào trạng thái rơi tự do.

Vào ngày 11 tháng Ba, một đám đông tụ tập trước đại sứ quán Bắc Việt Nam và CPCMLT, “Chính phủ Cách mạng Lâm thời” của Nam Việt Nam. Cảnh sát đứng nhìn sinh viên học sinh bị cuồng tín hóa đập phá cửa ra vào và hôi của trong các văn phòng. Trên những tấm biểu ngữ và cũng đồng thanh hô hào, đám đông yêu cầu quân đội Việt Nam rút quân. Kẻ thù truyền kiếp, kẻ đã hưởng những sự ưu đãi bí mật, cần phải ra khỏi đất nước ngay lập tức. Ở đây, sự tự đánh giá quá cao của người Khmer, tính kiêu ngạo xuất phát từ tuyệt vọng, tái xuất hiện lần đầu tiên. Quốc gia Khmer vĩ đại, đã từng xây dựng Angkor, ưu việt hơn người Việt Nam rất nhiều; đối với những người đang biểu tình thì điều này là hoàn toàn không thể nghi ngờ gì được nữa.

Cùng lúc đó, Quốc Hội thông qua một nghị quyết chống lại “chính sách Việt Nam thân cộng sản” được cho là do Sihanouk thúc đẩy.

Phản ứng của người hoàng tử ở nước Pháp xa xôi khác với những người giật dây hy vọng. Sihanouk tố cáo chính phủ có “khuynh hướng thân Mỹ” và để cho biết rằng ông sẽ sa thải những người chịu trách nhiệm khi trở về nước.

Vào ngày 12 tháng Ba, một bức điện được gửi về từ Pháp. Sihanouk báo cho mẹ-hoàng hậu Kossamak ý định của ông, trở về Phom Penh vào ngày 18 tháng Ba. Ông có ý định đặt người dân trước sự lựa chọn hoặc là chính sánh của ông được tiếp tục tiến hành hoặc là đường hướng mới của chính phủ Lon Nol.

Ngày hôm sau đó, “thứ sáu 13”, mang lại hai quyết định đầy tai hại. Thủ tướng Lon Nol gặp các đại diện của Bắc Việt Nam và Việt Cộng. Nhưng trước đó, ông yêu cầu công khai và dứt khoát, rằng các đơn vị Việt Nam hãy rời khỏi các vùng chiếm đóng trên đất Campuchia “trong vòng 72 tiếng đồng hồ”. Gần như đồng thời, tin tức từ Paris cũng về đến nơi, Sihanouk đã thay đổi kế hoạch hành trình của ông. Người hoàng từ thông báo, rằng ông, như đã dự định vào lúc ban đầu, muốn đi thăm chính thức Moscow và Bắc Kinh, và mãi tới ngày 24 tháng Ba mới trở về Phnom Penh.

Cho tới nay vẫn không có lời giải thích hợp lý cho việc tại sao Sihanouk lại không trở về nước ngay lập tức, để đuổi “những con chuột” đó, như ông đã gọi các đối thủ của ông như vậy trong cơn thịnh nộ, vào lại trong hang. Tất cả các nhà quan sát đã và cho tới ngày nay vẫn còn thống nhất với nhau trong đánh giá tình hình, rằng quyết tâm hành động lẽ ra đã có thể tái dựng lại được uy quyền đang lung lay của người hoàng tử. Vẫn còn có một cơ hội tốt để tránh được thảm họa.

Cho tới nay, Sihanouk không giải thích hành vi của ông. Có lẽ ông đã đánh giá sai tình hình ở Phnom Penh. Có lẽ ông còn không muốn nhìn nhận, rằng lời đe dọa “hậu quả” chỉ làm tăng thêm con số những người chống lại ông. Charles de Gaulle, người mà ông thích hỏi ý kiến trước đây, đã không còn tại chức nữa. Nhân một buổi họp báo trong tòa đại sứ Campuchia ở Paris, người hoàng tử còn đi xa cho tới mức mang cái chết ra đe dọa thủ tướng của ông.

Chính phủ đề nghị gởi một phái đoàn sang Paris để trình bày tình hình ở biên giới dựa trên các tài liệu. Thế nhưng Sihanouk đã cộc cằn từ chối. Ngay một lời xin của người mẹ ông cũng không thể làm cho ông từ bỏ quyết định đó. Cung cách cư xử của ông vẫn khó hiểu.

Như dự định, Sihanouk bay vào ngày 13 tháng Ba sang Liên bang Xô viết để tiến hành chuyến viếng thăm chính thức kéo dài sáu ngày. Nikolai Podgorny, chủ tịch Đoàn Chủ tịch Tối cao Xô viết, người đồng thời cũng nhận lấy trách nhiệm của người đứng đầu nhà nước, tiếp đón ông tại cảng hàng không.

“Hoàng tử”, ông nói ngay sau lần chào mừng chính thức, “tình hình ở Campuchia rất nghiêm trọng. Người dân của ngài đang cần ngài. Ngài nên trở về Phnom Penh ngay lập tức bằng máy bay, đừng mất thời gian ở đây và đừng thăm viếng Bắc Kinh. Một chiếc máy bay đặc biệt đã sẵn sàng. Ngài có thể bay vào bất cứ lúc nào. Nếu như ngài mệt mỏi thì ngài có thể nghỉ ngơi vài giờ. Chúng tôi luôn hoan nghênh ngài ở Moscow.”

Ông sẽ suy nghĩ “nghiêm túc”, Sihanouk trả lời như vậy, về việc này; tuy vậy ông có ý định ở lại đây; ông không nghĩ đến việc thay đổi chương trình. “Ông chủ tịch”, Sihanouk mô tả tình huống đó trong hồi ký của ông, “dường như bối rối và thậm chí còn thất vọng nữa.”

Người Xô viết tin là đã đánh giá đúng tình hình ở Campuchia. Nhưng họ không thể ép buộc người khách quốc gia của họ phải tuân theo những lời đề nghị của họ được. Chương trình thăm viếng được tiến hành. Trong lúc đó, số phận của Sihanouk được quyết định ở Phnom Penh.

Vào ngày 16 tháng Ba 1970, tại lần gặp gỡ thứ nhì với Lon Nol, các đại diện của Bắc Việt Nam yêu cầu đền bù cho các hư hỏng của tòa nhà đại sứ quán và một lời xin lỗi chính thức. Họ còn chẳng hề ghi nhận lời yêu cầu rút quân trong vòng 72 tiếng.

Mãi sau lần trao đổi này, có lẽ là còn sang ngày hôm sau nữa, quyết định phế truất Sihanouk mới được đưa ra. Lon Nol và Sirik Matak, theo một lời giải thích hợp lý, do cung cách hành động không dự tính trước được của hoàng từ mà đã “trượt” vào trong một tình huống vượt quá năng lực giải quyết của họ. Với tối hậu thư 72 giờ, Lon Nol đã đi vào trong một thế giới của những giấc mơ ban ngày. Cả Sirik Matak trong những ngày này cũng chỉ gây ấn tượng nhiều nhất là qua vẻ ngoài. Những năm công tác ngoại giao cho Sihanouk đã không làm cho bản năng chính trị của ông nhạy bén hơn. Nhà ngoại giao đã không trở thành nhà chính trị. Vì vậy mà Lon Nol cũng dễ dàng thao túng ông, và chẳng bao lâu nữa cũng đã có thể trung lập hóa ông.

Trước những động tác đe dọa của Sihanouk, người từ lý do nào đi chăng nữa thì cũng đã từ chối thỏa hiệp và đàm phán và lâm vào tình trạng đối kháng, Lon Nol và những người theo ông quyết định hành động. Ngay từ năm 1962, như Sirik Matak sau này thừa nhận,  ông đã “nói chuyện với người bạn Lon Nol lúc đó về việc hủy bỏ chế độ quân chủ”. Ý nghĩ, không chỉ lật đổ gia đình kình địch Norodom mà qua đó cũng hủy bỏ chế độ quân chủ lâu đời hàng trăm năm ở Campuchia, rõ ràng là đã được cân nhắc từ lâu và không phải là chỉ được sản sinh ra từ tình huống. Bây giờ thì nó được thực hiện.

Tổng thống Lon Nol tại một cuộc họp báo

Tổng thống Lon Nol tại một cuộc họp báo

Vào ngày 13 tháng Ba, hoàng hậu Kossamak đánh điện khuyên người con trai bà không nên trở về Phnom Penh. Từ những lý do không thể giải thích được, thông điệp này mãi tới ngày 17 tháng Ba mới tới tay Sihanouk. Nó củng cố ý định của ông, tiếp tục các cuộc trao đổi với người Xô viết cho tới cuối cùng và tiếp tục đi sang Bắc Kinh như đã dự tính.

Trưa ngày 18 tháng Ba vào lúc 13 giờ, Quốc Hội ở Phnom Penh họp lại để nhất trí “đưa ra nghị quyết”, hoàng tử Sihanouk không còn được nhân dân tin tưởng nữa. “Bắt đầu từ ngày hôm nay, 18 tháng Ba năm 1970, 1 giờ 00, hoàng tử Sihanouk không còn là người đứng đầu nhà nước nữa. Chủ tịch Quốc Hội, ông Chen Heng, thay thế vị trí của ông ấy.”

Quân đội xuất hiện để chiếm cứ một vài vị trí quan trọng trong thành phố. Việc bảo vệ đặc biệt dinh thự hoàng gia đã chứng tỏ là thừa. Cuộc đảo chánh không đổ máu và phi bạo lực. Người dân thành thị, mà Sihanouk đã trở nên xa lạ đối với họ, ăn mừng trên đường phố. Đám đông đơn giản là không muốn tràn vào dinh và phá hủy những biểu tượng của nền quân chủ. Chỉ cảng hàng không là bị đóng cửa. Sau khi tin tức về cuộc đảo chánh được đánh điện ra ngoài, bưu điện cũng cắt đứt các kết nối đường dài trong vòng vài giờ. Bằng cách này, người ta hy vọng là sẽ cô lập Sihanouk ra khỏi những người trong hoàng cung và những người trung thành theo ông trong những giờ quyết định đầu tiên.

Phái đoàn tháp tùng người hoàng tử sang Moscow nghe tin tức từ Phnom Penh vào lúc sáng sớm từ “Đài Tiếng nói Hoa Kỳ”. Không ai dám báo tin cho Sihanouk. Đó là ngày khởi hành. Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Aleksey Kosygin tháp tùng phái đoàn hoàng gia ra sân bay.

Trong chuyến đi trên ô tô, Kossygin tường thuật cho người hoàng tử biết những gì đã xảy ra ở Phnom Penh. Rồi ông hỏi ngay, Sihanouk định làm gì trước “tình huống mới” này. Nếu như người ta muốn tin vào “hồi ức” của ông thì Sihanouk, không ngần ngừ, đã đưa ra quyết định có lẽ là quan trọng nhất trong đời ông. “Tôi không chấp nhận sự việc đã rồi ở Phnom Penh. Nhìn từ quan điểm của hiến pháp và đạo đức thì việc phế truất tôi là bất hợp pháp. Tôi nói đạo đức, vì tôi không nhận ra vi phạm nào với đất nước của tôi. Những người đảo chánh và những người giúp đỡ đã phản bội, muốn trao đất nước của chúng tôi cho người Mỹ và từ bỏ nền độc lập quốc gia. Đứng đầu người Khmer yêu nước, tôi sẽ đấu tranh chống lại họ và chống lại đế quốc Mỹ, cho tới chiến thắng cuối cùng, ngay cả khi cuộc chiến sẽ kéo dài. Sự việc mà tôi bảo vệ là đúng đắn, nó sẽ chiến thắng.”

Nhưng bây giờ thì Sihanouk lại rơi vào giữa những hòn đá cối xay của sự kình địch Trung-Xô, cái đã biến thành sự thù địch hầu như không còn được che đậy nữa. Đại sứ Campuchia ở Moscow lúc đó cho rằng mình đã nghe được Kossygin cảnh báo: “Hoàng tử, ngài không nghĩ là sẽ tốt hơn khi chờ ở đây hay trở về Pháp sao? Tôi lo ngại là ngài, một khi đã ở Bắc Kinh, có thể sẽ trở thành công cụ tuyên truyền của chính phủ Trung Quốc.”

Có thể là trong khoảnh khắc đó, Sihanouk hầu như không có khả năng hiểu được ý nghĩa lời nói của Kossygin. Tin tức từ Phnom Penh đã đánh trúng quá mạnh vào sự hãnh diện vương gia của ông, để mà ông còn có thể tỉnh táo và đưa ra những quyết định có suy nghĩ. Ông đã quen tiến hành những cuộc hội nghị với những người có nhiều quyền lực nhất thế giới, đứng đối diện với họ như là người đối thoại cùng đẳng cấp. Trong khi ở đây ông với Tổng Bí thư Đảng Cộng sản, Leonid Brezhnev, bàn bạc ngang hàng với nhau về những mối lo và vấn đề của đất nước ông, thì “bộ hạ” ở Phnom Penh dám truất phế ông, biến ông thành một kẻ đáng buồn cười trước con mắt của thế giới. Quân đội “của ông” đã đảo chánh chống lại nhà vua. Mới trước đây vài tháng, ông còn khẳng định trước giới báo chí nước ngoài, quân đội “của ông” có lẽ là quân đội duy nhất ở Đông Nam Á mà hoàn toàn không biết đảo chánh là gì.

Bây giờ thì đứng đầu cuộc nổi loạn là một Lon Nol, người mà tất cả những gì có được là đều nhờ vào sự chiếu cố của hoàng gia. Và người anh em họ của ông, từ dòng dõi hoàng gia, cũng hạ mình xuống để cùng chơi trò hề cộng hòa này. Sihanouk đã “mất mặt”, đã bị sỉ nhục mà lực mạnh hiện hữu của nó không được người châu Âu cảm nhận được hết. Một cảm giác bất hạnh và bị sỉ nhục hẳn đã phải tràn đầy trong toàn bộ suy nghĩ của ông, trong khi nghi thức từ giã được tiến hành ở sân bay.

Mãi lúc ở trên chiếc máy bay đặc biệt của Xô viết, ông thừa nhận như vậy sau này, ông mới “cuối cùng tìm lại được sự bình tỉnh”. Cùng với người cố vấn của ông, Penn Nouth, người trong tương lai cũng ở bên cạnh ông, và với tướng Ngo Hou, sếp lực lượng không quân “của ông”, người mà trong thời tốt đẹp hơn đã trợ tá cho ông trong lúc quay phim, ông bàn bạc trên chuyến bay tới Bắc Kinh, rằng bây giờ phải làm gì. Đau đớn nhất là sự không chắc chắn về lần chào đón sắp tới ở Bắc Kinh. Sihanouk có còn là người đứng đầu nhà nước Campuchia hay không? Hay ông đã trên đường đi lưu vong về mặt nghi thức?

Đọc bài trước: Rồng Mekong (27): “Không thể giấu voi chết vào trong giỏ được”

Đọc bài tiếp theo: Rồng Mekong (29): Sihanouk giữ một bí mật

Đọc toàn bộ những bài trước ở trang Rồng Mekong

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s