Rồng Mekong (16): Anh em, đối thủ, đối tác

Hầu như không ai thể hiện bản chất của xã hội Lào, các thế mạnh và thế yếu của họ một cách nhiều ấn tượng như thủ tướng Souvanna, người sống trong một ngôi biệt thự đồ sộ với tầm nhìn ra con sông Mekong to lớn, và luôn dành nhiều thời gian để tiếp khách nước ngoài trong gian phòng làm việc của ông, được trang trí với các tác phẩm của Gandhi.

Tại các nghi thức quốc gia và ở hoàng cung của vua Savang Vattana, hoàng tử Souvanna Phouma luôn xuất hiện trong y phục Lào chỉnh tề, với quần lụa và áo khoác bằng bông vải không có cổ và được cài lại bằng dây vải. Nhưng người ta thường trông thấy ông trong bộ comlê hai hàng nút lịch sự theo kiểu Tây Phương nhiều hơn, với áo sơ mí trắng sang trọng, chiếc cà vạt được thắt nút rộng và một cái khăn trang sức trong túi áo ngực: một người đàn ông lịch lãm, nhìn với đôi mắt nhân từ qua tròng kính được nhuộm màu của một cái kính mắt không viền, và để cho người ta nhận ra được sự hài lòng của ông, rằng ông đã hợp nhất ở mình các truyền thống tốt đẹp nhất của nền văn minh Lào và Pháp.

Hoàng tử Souvanna Phouma và phu nhân
Hoàng tử Souvanna Phouma và phu nhân

Những vẻ ngoài của cuộc sống, y phục, nhà ở, thức ăn và thức uống mang nặng dấu ấn của những năm học đại học tại Pháp – ông đã học xây dựng ở Paris và Grenoble. Phong cách của ông, cái để cho người ta mường tượng ra tính khí, cốt lõi trong cùng của cá tính, thì ngược lại vẫn rõ ràng là của Lào: khiêm tốn trong cử chỉ, toát ra vẻ điềm tỉnh và thanh thản, một sản phẩm của Phật giáo, đặt kỷ luật tự giác và bất bạo động lên trên tất cả. Ông kiên nhẫn để cho người ta tiến hành các công việc chuẩn bị về kỹ thuật với mình, những công việc gắn liền với một lần quay phim truyền hình. Không bao giờ ông để lộ ra những dấu hiệu giống như ông đang chịu áp lực, giống như thời gian đang thúc giục. Người khách của ông nhanh chóng hiểu được, rằng mình đang ngồi đối diện với một chính trị gia, người mà đồng thời cũng giống một người bậc thầy, một bậc triết gia như thế nào đó, người quan sát tất cả những sự xuất hiện của cuộc sống từ xa, và miễn cho mình những cơn bùng nổ của tâm hồn, của sự thịnh nộ, căm ghét, thất vọng, nhưng cũng cả tình cảm mạnh mẽ mãnh liệt nữa.

“Người Mỹ nói tôi là người cộng sản”, hoàng tử Souvanna Phouma đã có lần mô tả thế giới quan của ông như vậy, “điều đó thật đáng để thương hại. Làm sao mà họ có thể nghĩ như vậy được? Tôi tìm một con đường để giữ cho Lào phi cộng sản. Theo Phương Tây không có nghĩa là bắt buộc cũng phải theo Mỹ. Chống Mỹ không có nghĩa là theo cộng sản.”

Vị trí ở giữa này hoàn toàn không có giáo điều và hoàn toàn không có tư tưởng hệ, chỉ có định hướng tới lợi ích quốc gia. Souvanna Phouma tin chắc rằng không chỉ những người bất đồng chính kiến cánh hữu, mà cả những người bất đồng chính kiến cánh tả cũng vì sự thống nhất của dân tộc, và có khả năng hòa giải với nhau mà không cần có sự can thiệp từ bên ngoài. Chín mươi phần trăm Pathet Lào, Souvanna Phouma tin là vậy, trước hết là người Lào và rồi mới là người xã hội chủ nghĩa. “Là Phật tử, chúng tôi cũng là người xã hội chủ nghĩa. Chúng tôi không được phép quên rằng cả người Lào ở phía bên kia cũng là Phật tử, kính trọng vua và muốn thống nhất quốc gia. Lào là một trường hợp đặc biệt.”

Souvanna Phouma không muốn nhận ra sự tàn bạo của một cỗ máy quyền lực cộng sản. Vị hoàng tử đã tự chứng tỏ mình không có khả năng phân biệt được tuyên truyền và chính trị thực tế. Về sau này, ông bị cáo buộc là đã hành động phi chính trị và thậm chí còn là nhẹ dạ và ngây thơ nữa.

Việc hoàng tử Souvanna Phouma sống trong một thế giới mơ mộng cho tới cuối cùng và đã xua đuổi đi tất cả những niềm nghi ngờ về tính đáng tin cậy các tiền đề của ông, bắt nguồn từ những mối liên quan tới người em cùng cha khác mẹ Souphanouvong của ông, người đã đưa ra lời hứa danh dự với ông, rằng Pathet Lao sẽ tôn trọng chế độ quân chủ và sự thống nhất quốc gia. Hoài nghi lời nói của một người họ hàng, của một người quý tộc, của một người yêu nước, điều đó vượt quá chân trời của Souvanna Phouma.

Người anh em cùng cha khác mẹ dường như đã ám chỉ tới vị trí của ông trong xã hội và trong chính trường qua vẻ ngoài. Khác với nhà quý tộc trau chuốt Souvanna Phouma, người đàn ông cánh tả Souphanouvong có tầm vóc của một người nông dân mà không có một nét thanh lịch nào muốn tỏa ra từ đó: chắc nịch, với một cái đầu vuông vức, mắt sinh động và một bộ râu mép. Quần áo ông đúng mực với đặc tính thô kệch, phi thời trang, được cắt may theo ý thích của một người thợ may quê mùa. Viên cán bộ cộng sản, người suy nghĩ vô sản, nhưng trong diện bộ lại tỏ vẻ tiểu tư sản, rõ ràng là một gương mẫu cho Souphanouvong. Thời đó, ở trên khắp thế giới, thanh lịch được đảng cộng sản xem như là tấm thẻ nhận dạng của sự suy đồi và quan điểm nguy hiểm. Nhà cách mạng trung thành với đường lối thì khinh thường hình thức; ông ấy cho rằng quần rộng và áo khoác chật là tiến bộ, thật ra thì đã lầm lẫn giữa thị hiếu tồi và quan điểm thật sự.

Vẻ ngoài của Souphanouvong để cho người ta nhận ra rằng ông giữ khoảng cách rõ rệt với người anh cùng cha khác mẹ, người mà ông đã gắn kết cả đời mình với ông ấy qua ganh đua, qua cạnh tranh. Vào giữa những năm ba mươi, người em trẻ hơn mười một tuổi Souphanouvong cũng học đại học ở Paris và đã có một kỳ thi cuối khóa xuất sắc tại “Ecole Nationale des Ponts et Chaussées”, đẩy lùi thành tích hàn lâm của người anh mình vào bóng tối. Sau những chuyến đi xe đạp xuyên qua vùng đồng quê nước Pháp, người ta thuật lại như vậy, ông đã nghiên cứu về những vấn đề trong tưới nước ở Bắc Phi. Tại các bến cảng của Le Havre, ông đã trở thành thành viên của Mặt trận Nhân dân chống phát xít, nơi ông lần đầu tiên tiếp xúc với những người cộng sản và ý tưởng cộng sản.

Trước khi quân đội Đức tiến vào Pháp, Souphanouvong đã trở về châu Á, nơi ông cũng như người anh cùng cha khác mẹ bắt đầu sự nghiệp của một kỹ sư cầu đường. Tuy vậy, đó là một sắp xếp của định mệnh, khi chính quyền thuộc địa Pháp không để ông làm việc ở quê hương Lào mà lại cử ông sang thành phố Nha Trang ở miền Trung Việt Nam, nơi ông xây cầu đường cho tới khi nước Nhật chấm dứt chiếm đóng năm 1945.

Ở Nha Trang, Souphanouvong kết hôn với Lê Thị Kỳ, con gái của một gia đình khá giả, rõ ràng là có tham vọng chính trị lớn và cùng hoạt động trong phong trào chống thuộc địa. Bà gắn kết ông với Việt Nam chặt cho tới đâu, có thể lôi kéo ông vào phương án lãnh đạo Đông Dương của Hà Nội cho tới đâu, và cả hai bị ý thức hệ cộng sản lôi cuốn cho tới đâu thì cho tới nay vẫn còn là đề tài của sự suy đoán. Rõ ràng là sự liên kết với Việt Nam qua gia đình đã tạo sự dễ dàng cho một liên minh với những người cộng sản hoạt động bí mật, với Việt Minh và đảng cộng sản ngụy trang. Thế nào đi nữa thì trước 1975, trước khi phe cánh tả của Lào nắm quyền,  Souphanouvong cũng đã không bày tỏ niềm tin Mác xít.

Là chủ tịch của “Neo Lao Hak Sat”, Souphanouvong là nhân vật của một chủ nghĩa dân tộc cánh tả của Lào, người tuy là liên minh với người cộng sản Việt Nam, nhưng lại quả quyết không biết mệt trách nhiệm của ông đối với sự thống nhất của dân tộc và lòng trung thành với nhà vua. Không ai muốn nói chắc chắn rằng bao nhiêu phần trong chương trình này của mặt trận là tuyên truyền và bao nhiêu là niềm tin. Souvanna Phouma, người thủ tướng trung lập, luôn tin vào những lời bảo đảm của người em cùng cha khác mẹ của ông.

Một cuộc họp của Ủy ban Trung ương Mặt trận Yêu nước Lào dưới sự chủ trì của Hoàng tử Souphanouvong
Một cuộc họp của Ủy ban Trung ương Mặt trận Yêu nước Lào dưới sự chủ trì của Hoàng tử Souphanouvong

Sức mạnh gợi ý và thuyết phục của người hoàng tử chủ tịch mặt trận thật sự mạnh cho tới đâu, điều này được chứng tỏ qua một mẩu chuyện từ năm 1959. Thời đó, cán cân chính trị giữa các nhóm kình địch với nhau bị phá vỡ. Chính phủ của thủ tướng nhất thời Phoui Sananikon, đã rơi vào ảnh hưởng mạnh của bên hữu, bắt giam ông “hoàng tử đỏ” và những người thân cận nhất của ông, trong số đó có Phoumi Vongvichit và Phoun Sipraseuth, hai nhà quý tộc cánh tả, có khả năng làm bộ trưởng và trung thành với đảng. Họ bị giam trong trại cảnh sát Phone Keng, ở ngoài Vientiane. Souphanouvong, những người thuộc phe ông lan tin đi trong thành phố, đang giết thời gian bằng cách đọc sách cổ điển Hy Lạp.

Lời lên án: Phạm tội làm hại tới an ninh quốc gia. Luật sư đã được nêu tên và cuối cùng một thời điểm xử án cũng được ấn định. Mãi cho tới lúc đó, chính phủ mới nhận ra rằng họ đã trượt vào trong một cuộc đối đầu mà đã mang lại cho cánh tả một diễn đàn để họ tự trình diễn họ trong tư thế của người hùng và phô bày hết sức hiệu quả mối liên quan giữa những nhóm cánh hữu dưới quyền tướng Phoumi Nosavan với CIA. Chính phủ thoát ra khỏi cảnh tiến thoái lưỡng nan này bằng cách trì hoãn hết lần này tới lần khác phiên xử án và giữ “những kẻ phản bội” trong nhà từ mà không có án tòa.

Sau mười tháng, hoàng tử Souphanouvong đã có thể giải quyết vấn đề khó khăn này cho tất cả các bên. Làm sao mà thành công được, việc này được ông kể lại trong một tường thuật trải nghiệm cho tờ báo đảng Việt Nam Nhân Dân trong tháng Năm 1961. Với thời gian, ông đã thành công trong việc chiếm lấy thiện cảm và rồi là lòng trung thành của những người lính gác. Cùng với những người đó, ông đã trốn khỏi nhà tù cảnh sát vào buổi sáng sớm của ngày 24 tháng Năm năm 1960, lúc đang có một trận mưa to. Phiên canh gác tới vào lúc sáu giờ sáng để thay ca chỉ còn nhìn thấy cửa mở và trại giam trống rỗng.

Souphanouvong  dành năm tháng trời để đi xuyên qua các tỉnh do Pathet Lào đang nắm giữ và thanh tra những người theo ông. Mãi tới tháng Mười Một 1960, ông mới trở về tổng hành dinh Sam Neua. Có lý do để tin rằng “phe Việt Nam” trong “Neo Lao Hak Sat” đã lợi dụng thời gian vắng mặt dài của ông để đẩy mạnh kiểm soát tổ chức Mặt trận Lào. Trong những tháng đó, dường như là như vậy, nhiều sự việc đã rồi được tạo nên, những việc mà cuối cùng đã để cho cả hai vị hoàng tử thất bại. Trong khi Souphanouvong bị bắt giam ở Vientiane và sau đó đi xuyên qua các tỉnh, một người được Hà Nội tin cậy đã nắm được quyền kiểm soát Mặt trận và đã tạo lập nền tảng cho một nước Lào mới, cho một nước Lào không có quân chủ và phụ thuộc vào Việt Nam. Kaysone Phomvihan là tên của métis này, như người Pháp nói, một người con lai mà bắt đầu từ bây giờ giật dây “Neo Lao Hak Sat” từ trong hậu trường.

Vì cha ông là người Việt, chỉ người mẹ là người Lào, nên người ta gọi Kaysone là “tên người Việt”. “Cai Song”, “hạ sĩ Song”, là tên Việt Nam. Đối với người Lào rất ý thức về truyền thống thì tất cả những điểm đặc biệt trong cuộc đời ông đều chỉ tới Hà Nội. Thế nào đi chăng nữa thì Kaysone dường như không phải là người một đại diện đáng tin cậy cho một chủ nghĩa dân tộc Lào.

Kaysone Phomvihan và Hồ Chí Minh
Kaysone Phomvihan và Hồ Chí Minh

Ông sinh ra đời năm 1920 hay 1925 ở Savannakhet. Có thời gian ông đã học y khoa ở Hà Nội. Bên cạnh tiếng Lào và tiếng Việt, người ta còn ca ngợi ông biết tiếng Thái, Shan, Pháp và cả tiếng Anh nữa. Ở Hà Nội dưới thời Nhật Bản chiếm đóng, dường như Kaysone đã hoạt động trong liên hiệp sinh viên cộng sản. Ông đã được Đảng Cộng sản và cánh tay quân sự của họ, Việt Minh, đào tạo về chính trị và quân sự. Nhóm lãnh đạo quanh Hồ Chí Minh phải sớm nhận ra rằng một người như Kayson là thích hợp để thâm nhập vào các tổ chức cánh tả của Lào và chuyển chúng sang hướng phục vụ cho các lợi ích của Hà Nộ.

Khi Souphanouvong bắt đầu tổ chức phong trào Lào Issra trong thành phố Savannakhet sau lần đầu hàng của Nhật Bản, Kaysone đã có mặt với một nhóm nhỏ người theo ông. Sau một thời gian kình địch ngắn, metis đã phải nhường lại cho vị hoàng tử quyền lãnh đạo trên danh nghĩa. Nhưng Kaysone giữ chặt trong tay của ông quyền kiểm soát phương tiện quyền lực, cỗ máy quân sự. Ông mới chính là viên chỉ huy thật thụ của Pathet Lào; các chuyên gia Lào đã nhận ra ông trong vai trò này ngay từ đầu những năm sáu mươi, như là người đàn ông nhiều quyền lực hoạt động trong hậu trường của “Neo Lao Hak Sat”.  Nhiều điều ủng hộ việc, rằng phe Việt Nam tạo thành trung tâm quyền lực của Đảng Nhân dân Cách mạng, đảng cộng sản bí mật, chỉ huy “Mặt trận” của Lào. Kaysone và những người cộng tác thân cận nhất, người ta được phép phỏng đoán như vậy, có đảng tịch đôi trong Đảng Cộng sản Việt Nam và trong Đảng Cộng sản Lào, những đảng mà thời đó tất nhiên là ngụy trang bằng những cái tên khác và xem sự hợp tác của họ như là một bí mật quốc gia.

Liệu Souphanouvong có nhận ra đan kết quyền lực, nói chính xác hơn là sự xâm nhập vào tổ chức cánh tả của Lào này hay không, đó là một câu hỏi không có trả lời. Cho tới chừng nào mà cuộc chiến tranh của Mỹ ở Nam Việt Nam vẫn còn tiếp diễn và Hà Nội phải chịu đựng áp lực chưa từng có của siêu cường quốc Hoa Kỳ, thì Kaysone và Souphanouvong đều hoàn toàn không hoài nghi nhiệm vụ hỗ trợ cho pháo đài xã hội chủ nghĩa ở Hà Nội và cuộc đấu tranh của “Mặt trận Dân tộc Giải phóng” ở miền Nam Việt Nam. Phe Việt Nam chỉ cởi bỏ lớp ngụy trang mãi sau chiến thắng năm 1975.

Liên minh với các tổ chức cánh tả ở Lào mang tầm quan trọng cực cao cho Hà Nội. Vì Pathet Lào giúp bảo vệ những tỉnh biên giới đó của Lào,  những tỉnh mà các trung đoàn Bắc Việt hành quân qua chúng đi về phương nam. Con đường mòn Hồ Chí Minh đã trở thành mạch sống của cuộc cách mạng ở miền Nam Việt Nam.

Cuộc chiến mà Hiệp Chúng Quốc Hoa Kỳ tiến hành ở Đông Dương không được quyết định ở Khe Sanh và cũng không được quyết định qua đợt tấn công vào dịp Tết Mậu Thân 1968. Nó đã được quyết định ở tại Lào, trên con đường mòn Hồ Chí Minh, trong một cuộc chiến mà hai bên đều không loan báo thông tin chính thức.

Đọc bài trước: Rồng Mekong (15): Thuốc phiện như là vũ khí

Đọc bài tiếp theo: Rồng Mekong (17): Đường mòn Hồ Chí Minh

Đọc toàn bộ những bài trước ở trang Rồng Mekong

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s