Tết Mậu Thân

Cũng như hàng năm vào ngày này, người dân Sài Gòn chào mừng năm mới của Việt Nam vào ngày 31 tháng Giêng 1968. Sự yên tĩnh phủ xuống thành phố trong những giờ đầu tiên. Vào lúc 2 giờ 45, 19 du kích quân bước xuống hai chiếc xe tối đen, đã ngừng lại trước tòa Đại sứ quán Mỹ. Vài giây sau đó, một vụ nổ đã đục thủng một lỗ hổng trên bức tường của khu đất. Trong lúc lính gác Nam Việt Nam bỏ chạy, đội biệt động cố gắng bắn mở đường tiến vào bên trong tòa đại sứ. Mãi sáu giờ sau đó, cơn ác mộng mới chấm dứt. Cũng trong đêm đó, thêm 4000 du kích khác của MTDTGP đã tiến vào các mục tiêu ở Sài Gòn và vùng  phụ cận. Với súng máy tự động và súng cối, họ bắn phá trụ sở các bộ, dinh tổng thống, phi trường Tân Sơn Nhứt và những khu nhà nằm kế cận đó của các tổng hành dinh Mỹ và Nam Việt Nam. Cùng lúc, trên khắp nước, tròn 80.000 du kích quân – trong số đó cũng có vài ngàn người lính Bắc Việt – phá vỡ lần ngưng bắn truyền thống và luôn được tôn trọng để mừng Tết. Họ tấn công vào năm trong số sáu thành phố lớn, 36 của 44 tỉnh lỵ, 64 trụ sở hành chánh địa phương và nhiều thị trấn khác. Trận đánh quyết định của cuộc chiến, trận Tết Mậu Thân, bắt đầu.

Sài Gòn trong Tết Mậu Thân
Sài Gòn trong Tết Mậu Thân. Ảnh: The Vietnam Center and Archive

Cuộc tổng tấn công vào dịp Tết này đã được chuẩn bị từ lâu. Ngay từ đầu những năm sáu mươi, MTDTGP đã quyết định mang chiến tranh vào trong thành phố. Thỉnh thoảng, với những vụ đánh bom gây chấn động, họ đã chứng minh rằng những người khủng bố vẫn có thể luồn lọt qua mạng lưới dầy đặc của lực lượng an ninh tuần tra trong các thành phố. Nhưng cuộc chiến trên mặt đất của người Mỹ và sự hiện diện của hàng trăm ngàn người lính Mỹ đã bắt buộc họ phải giới hạn cuộc xung đột ở nông thôn. Tuy là họ có thể giữ được thế chủ động chiến lược. Nhưng chiến lược tiêu hao và chiến thuật “Tìm và Diệt” ngày càng gây tổn thất nhiều hơn. Ngoài ra, trong những năm 1966 và 1967, người Mỹ và Nam Việt Nam đã đẩy lùi được MTGP và mở rộng quyền kiểm soát những vùng ở nông thôn. Dòng người tỵ nạn, đổ vào thành phố và đã khiến cho nhiều vùng đất đáng kể vắng bóng người, đã cản trở việc tiếp tục tiến hành chiến thuật du kích và gây khó khăn cho tuyển mộ người mới. Ở miền Bắc, cuộc chiến tranh ném bom không thể giới hạn khả năng tiếp tục hỗ trợ cho MTDTGP một cách đáng kể. Nhưng những chiếc máy bay ném bom của Mỹ cũng gây rất nhiều khó khăn cho đất nước đó. Vì vậy mà từ 1966, MTDTGP và người Bắc Việt chờ đợi một thời điểm thích hợp cho một đợt tấn công.

Tháng Sáu 1967, người tổng chỉ huy lực lượng quân đội cộng sản hợp nhất, Tướng Thanh, ra Hà Nội để trình này kế hoạch của ông cho giới lãnh đạo Bắc Việt Nam. Kinh nghiệm của Thanh từ cuộc chiến tranh chống Mỹ đã dạy cho ông rằng phương án của Mao về cuộc chiến tranh giải phóng cách mạng là không thể mang sang Việt Nam được. Trong cuộc nội chiến của Trung Quốc, Mao Trạch Đông đã kiểm soát những vùng nông thôn và thật sự là đã tước đi các khả năng của khu thành thị. Nhưng vì điều kiện địa lý mà điều này là không thể ở Việt Nam: Ở phía sau một dãy đất phì nhiêu đông dân cư cạnh bờ biển ở phía Đông là những vùng rừng núi rộng lớn. Chỉ đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam của đất nước là có điều kiện địa lý tương đối giống – ở đây, MTDTGP đã thành công lâu nay trong việc noi theo gương mẫu Trung Quốc. Nhưng nói chung thì thiếu không gian để áp dụng chiến  lược của Mao. Thanh và giới lãnh đạo ở Hà Nội vì vậy dựa trên một cuộc tổng tấn công nói chung và dựa trên một trận tấn công vào thành phố. Trong trường hợp tốt nhất, người ta hy vọng vào một cuộc nổi dậy của người dân thành phố và hy vọng chế độ Thiệu sẽ sụp đổ. Một chính phủ liên hiệp sau đó sẽ tước đi nền tảng và sự biện hộ cho việc người Mỹ tham chiến. Nhưng ngay cả khi không xảy ra điều đó, thì đợt tổng tấn công ít nhất là phải lấy đi ảo tưởng của người Mỹ, rằng họ đang thành công. Cuối cùng thì nó cần phải dẫn tới việc người Mỹ rút quân.

Sau cái chết bí ẩn của Thanh ở Hà Nội – có nhiều người tin rằng ông hy sinh trong một cuộc ném bom, những người khác lại  phỏng đoán rằng Thanh phải trả giá cho chiến lược gây nhiều tổn thất của ông – người chiến thắng ở Điện Biên Phủ, Võ Nguyên Giáp, đã tiếp nhận quyền chỉ huy trong miền Nam. Để có thể chuẩn bị với sự kỹ lưỡng cần có, Giáp cố gắng đánh lạc hướng người Mỹ và người Nam Việt Nam ra khỏi những mục tiêu thật sự. Trong khi du kích quân bí mật mang lậu vũ khí vào thành phố trong mùa thu 1967, Giáp tập trung hai sư đoàn Bắc Việt – chừng 20.000 người – ở Khe Sanh, một ngôi làng trên núi gần vùng phi quân sự. Khe Sanh có một căn cứ nhỏ của Thủy Quân Lục Chiến Mỹ, kiểm soát nhiều nhánh của Đường mòn Hồ Chí Minh. Sau khi diễn ra nhiều trận đánh ác liệt, Westmoreland chuyển 6000 người lính Thủy Quân Lục Chiến đến căn cứ mang tầm quan trọng chiến lược. Vào ngày 21 tháng Giêng 1968, khi người Bắc Việt dùng pháo binh bắn phá Khe Sanh dữ dội và phá hủy nhiều phần của hệ thống phòng thủ rộng lớn, các tương đồng về mặt địa lý và cách tiến hành chiến thuật tương tự đã gợi lên những ký ức không tốt đẹp về Điện Biên Phủ trong tổng hành dinh Mỹ. Westmoreland vội vã tập trung 15.000 người lính tinh nhuệ từ khắp Nam Việt Nam vào Khe Sanh. Ngoài ra, ông tăng cường giám sát những con đường đi tới đó. Chỉ trong vòng vài ngày, 50.000 người lính Mỹ qua đó đã bận rộn với công cuộc phòng thủ căn cứ này. Trong Tòa Nhà trắng, Johnson cho người lập một mô hình của Khe Sanh và bảo đảm mọi sự hỗ trợ có thể có cho những người bị bao vây đó. Khi hỏa lực pháo binh vẫn còn tiếp tục hai ngày sau đó mặc cho những cuộc không kích rộng khắp, một Johnson lo lắng thấy rõ đã yêu cầu chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng, Tướng Earle Wheeler, đưa ra lời hứa giữ vững Khe Sanh trong mọi tình huống: “Tôi không muốn có một Điện Biên Phủ khốn kiếp”.[1] Nhiều ngày sau lần tấn công vào các thành phố, Johson, Thiệu và Westmoreland vẫn còn tin chắc rằng Khe Sanh thật ra mới là mục tiêu của đợt tổng tấn công.  Luôn luôn nhìn thấy lần chiến bại của người Pháp trước mắt, cho tới khi những người Bắc Việt còn sống sót rút quân, Westmoreland đã cho ném 100.000 tấn bom xuống một vùng đất chỉ rộng vài kilômét vuông. Đó là lần tập trung chất nổ dầy đặc nhất đã từng rơi xuống một mảnh đất của Địa Cầu.

Nhìn trừng trừng vào Khe Sanh, người Mỹ và người Nam Việt Nam hoàn toàn bị bất ngờ trước những cuộc tấn công của MTDTGP. Do ngưng bắn theo truyền thống cho bốn ngày lễ quan trọng nhất của Việt Nam, phân nửa số quân nhân của QLVNCH được về phép. Các cơ quan tình báo quân đội cũng cho thấy nhiều thiếu sót đáng trách. Một vài cuộc tấn công quá sớm không được coi trọng. Không ai trong tổng hành dinh Mỹ có thể tưởng tượng được, rằng MTDTGP có thể tiến hành một chiến dịch phức tạp tới như vậy. Thêm một lần nữa, quân đội Mỹ đã đánh giá quá thấp đối phương.

U.S. Marines hold a tower position overlooking a street in the stone fortress of Hue, Vietnam's ancient imperial capital, in February, 1968, during the Tet Offensive. (AP Photo) US-Marines halten ihre Position auf einem Turm in Hue (Vietnam). Erst am 24. Februar 1968 wurde die alte vietnamesische Kaiserstadt von den GIs zurückerobert.
Lính Thủy Quân Lục Chiến Mỹ ở Huế, Mậu Thân 1968

Họ cũng sai lầm như vậy đối với phản ứng của QLVNCH. Sau những hoảng hốt vào lúc ban đầu, quân đội Nam Việt Nam và chính quyền Sài Gòn đã nhanh chóng lấy lại tinh thần đến mức đáng ngạc nhiên. Tại thủ đô, người Mỹ và QLVNCH đẩy du kích quân MTDTGP lùi vào trong vùng chằng chịt những con hẻm của khu phố người Hoa, Chợ Lớn. Trong những trận đánh trên đường phố kéo dài nhiều ngày, họ đã gây tổn thất nặng cho MTDTGP. Tuy vậy, trực thăng chiến đấu của Mỹ đã làm bình địa nhiều đường phố của Sài Gòn. Ở các thành phố và thị trấn khác của Nam Việt Nam cũng có một hình ảnh tương tự: sau vài ngày chiến đấu ác liệt, các du kích quân còn sống phải rút lui. Chỉ ở Huế là những người tấn công còn có thể giữ được lâu hơn. Ở đó, tròn 7500 lính Bắc Việt đã tràn ngập thành phố. Nhờ vào sự giúp đỡ của những người theo Phật giáo và sinh viên mà thậm chí họ còn giữa được quyền kiểm soát đến vài tuần. Huế cũng là nơi đã diễn ra một trong những vụ thảm sát đẫm máu nhất của cuộc chiến: từ 2000 đến 6000 người dân thành phố trung thành với chính phủ đã bị người Bắc Việt thảm sát. Cuộc tái chiếm kéo dài cho tới ngày 21 tháng Hai. Chiến tranh trên đường phố và pháo binh đã phá hủy hoàn toàn thành phố của các hoàng đế khi xưa, 100.000 người phải chạy trốn. Sau đợt tấn công đầu tiên trên khắp nước, chiến sự đã kéo dài cho tới tháng Ba. Bây giờ, MTDTGP chủ yếu sử dụng pháo binh và hỏa tiển để bắn phá các mục tiêu thành thị và cơ sở quân sự. Đầu tháng Năm, họ cố gắng dẫn tới quyết định thêm một lần nữa, nhưng đợt tấn công lần thứ nhì này không còn có được lực mạnh của đợt đầu và đã bị đánh bại nhanh chóng.

Không chỉ ở Huế là có cảnh tàn phá. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, cuộc tái chiếm một thị trấn đã khiến cho người sĩ quan Mỹ chỉ huy phải thốt lên câu nói nổi tiếng: “Chúng tôi phải phá hủy Bến Tre để cứu nó.”[2] Tổng kết của đợt tấn công Tết Mậu Thân thật đáng sợ: 25.000 người dân thường bị thương, trên 14.000 người chết, trong số đó trên 6000 người ở Sài Gòn. Vô số nhà cửa và hộ ở bị phá hủy và khoảng 670000 người vô gia cư. Nhiều người trong số họ không còn trở về quê của họ nữa, và rơi vào trong các trại hay khu người nghèo của các thành phố.

Trong đợt tấn công Tết Mậu Thân, sự chán ngán về những thất bại kéo dài bị dồn nén lại lâu nay bây giờ đã vỡ ra, nỗi lo sợ trước những người bắn lén, trước những cuộc cận chiến và bẫy mìn đã bộc phát. Đối với những người lính thường, vấn đề đơn thuần chỉ là sự sống còn. Đặc biệt kinh hoàng là những sự kiện tại một ngôi làng nhỏ có tên là Mỹ Lai, nơi một nhóm quân lính dưới sự chỉ huy của Thiếu úy William Calley đã gây ra một vụ thảm sát nghiêm trọng trong tháng Ba 1968. Những người lính đã hãm hiếp các phụ nữ và sau đó bắn chết tất cả 200 cư dân trong làng, trẻ em, đàn bà và người già. Thảm sát Mỹ Lai là một trường hợp cá biệt, nhưng động lực tiềm ẩn cho tội phạm đó giống nhau ở nhiều người lính Mỹ: đối với họ, cuộc chiến từ lâu đã trở thành một cuộc chiến giữa người Mỹ và người Việt. Vi phạm các quy định của luật pháp quốc tế về đối xử với người dân thường hay với tù binh chiến tranh là việc thường ngày ở cả hai bên.

Đối với MTDTGp, đợt tổng tấn công Tết Mậu Thân mà một thất bại về quân sự. Họ và giới lãnh đạo Bắc Việt Nam đã bị thất vọng: không có nổi dậy trong các thành phố. Tuy là chỉ có một phần nhỏ người dân thành thị tích cực ủng hộ chính quyền Sài Gòn, nhưng đa số đã giữ thái độ trung lập và cố để không rơi vào giữa hai chiến tuyến. Tổn thất của MTDTGP rất lớn – các ước tính nói có cho tới 40.000 người chết. Tình hình ở nông thôn là một thảm họa cho MTDTGP. Vì họ không còn đủ mạnh để bảo vệ tất cả những vùng đất lui quân và các thành trì truyền thống, QLVNCH và quân đội Mỹ dễ dàng tiến vào những nơi đó. Điều đó không chỉ có nghĩa là mất một cách đáng kể những nguồn tài nguyên kinh tế và ảnh hưởng chính trị. Cả việc tuyển mộ tân binh cũng khó khăn hơn qua đó. Thụ động và ước ao có hòa bình đã trở thành tâm trạng mang tính quyết định. Sau 1968, MTDTGP không còn đóng vai trò quyết định về mặt quân sự nữa. Bây giờ, việc tiến hành chiến tranh ở miền Nam về cơ bản được chuyển sang cho quân đội chính quy Bắc Việt. Nhưng cuộc Chiến tranh Việt Nam không phải là một cuộc chiến tranh thông thường – về mặt quân sự, MTDTGP đã phải gánh chịu một chiến bại đau đớn, không bao giờ có thể khôi phục lại được nữa. Ngược lại, về mặt chính trị thì đợt tổng tấn công Tết Mậu Thân là một thành công đột phá. Nó đánh dấu bước ngoặt của cuộc chiến. Vì làn sóng áp lực từ Tết Mậu Thân đã gây chấn động về chính trị ở Washington xa xôi.

Marc Frey

Phan Ba dịch

Đọc những bài khác ở trang Lịch sử Chiến tranh Việt Nam

————————————————————-

[1] Trích dẫn theo Gardner, Pay Any Price, trang 417

[2] Michael Herr, Dispatches, London 1978, trang 63

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s