Cuộc tìm kiếm hòa bình nửa vời

Tính lưỡng lự của Johnson đối với giới lãnh đạo quân đội cũng tìm thấy sự tương ứng của nó trong cuộc tìm kiếm nửa vời để chấm dứt chiến tranh qua đàm phán. Chính phủ Johnson đã nhìn thấy sự cần thiết của các sáng kiến hòa bình từ rất sớm. Ba tháng trước quyết định của tháng Bảy 1965, đóng quân đội chiến đấu ở Việt Nam, ông Tổng thống đã quảng bá cho một nền hòa bình qua thương lượng trong bài diễn văn của ông tại Đại học Johns Hopkins. Có ba nguyên chính cho việc đó. Về một mặt, chính quyền không muốn chỉ phản ứng lại các diễn tiến ở Việt Nam. Mặt khác, họ vẫn phải sẵn sàng đối thoại, để có thể giữ vững lập luận cho cuộc chiến tranh ném bom của họ – cuối cùng thì Hà Nội cần phải bị khuất phục qua những cuộc ném bom đó. Nhưng trước hết, và điều này đứng đầu ở bất cứ cố gắng dàn xếp nào, bất cứ sáng kiến hòa bình nào, là dư luận ở Hoa Kỳ và trong thế giới Phương Tây cần phải được xoa dịu và gây ảnh hưởng tích cực. Từ 1965 cho tới 1967, chính phủ đếm được không dưới hai ngàn cố gắng dàn xếp từ các cá nhân và chính trị gia cũng như nhà ngoại giao nước ngoài, trong đó có các đại diện của Anh, Pháp, Ý, Ba Lan và Xô viết. Chính quyền Johnson cũng tự tiếp cận chính phủ Hà Nội với những sáng kiến hòa bình. Nhưng cho tới nửa năm 1967 thì các tín hiệu hòa bình ở cả hai bên đã bị quyết định bởi những cân nhắc chiến thuật. Trong khi Tổng thống Johnson hy vọng vào một bước ngoặc quân sự hứa hẹn chiến thắng, giới lãnh đạo Hà Nội lại dựa vào việc là áp lực của phong trào hòa bình Mỹ và của công chúng ít nhất thì cũng có thể tác động chấm dứt cuộc chiến tranh ném bom.

Tổng thống Johnson  phát biểu tại Đại Học Johns Hopkins, Baltimore, Maryland
Tổng thống Johnson phát biểu tại Đại Học Johns Hopkins, Baltimore, Maryland

Vào thời gian cuối 1965 đầu 1966, chính quyền đưa ra một gói đàm phán, cái mà họ đã trình bày cho công chúng như là “Chương trình Mười Bốn Điểm”, dựa theo bài diễn văn nổi tiếng của Woodrow Wilson năm 1918. Nhưng danh mục này ít có điểm gì chung với những yêu cầu cao quý của Wilson: Chính phủ tuyên bố sẵn sàng chấm dứt cuộc chiến tranh ném bom sau khi Bắc Việt Nam chấm dứt các hoạt động tham chiến ở miền Nam. Ngoài ra, Hoa Kỳ sẽ rút lui ra khỏi Nam Việt Nam, ngay sau khi tìm thấy được một giải pháp chính trị thỏa đáng. Người ta sẽ quan tâm đến các quyền lợi của MTDTGP, nhưng một chính phủ liên hiệp không phải là điều được bàn đến. Khi Hồ Chí Minh phản ứng lại bằng lời yêu cầu, rằng các cuộc ném bom phải chấm dứt trước bất cứ cuộc đối thoại nào, sự việc này bị nghẽn lại. Các nhà phê phán đã có lý khi lên án lời mời đối thoại của Mỹ như là một tối hậu thư hầu như không che đậy. Gần một năm sau đó, vào cuối mủa Thu 1966, Johnson đã phá hỏng các cuộc đối thoại mở đường mà một nhà ngoại giao người Ba Lan đã cố gắng sắp xếp, bằng cách là ông đã ra lệnh không kích đặc biệt nặng nề các mục tiêu ở Bắc Việt Nam, đi ngược lại với lời khuyên từ những nhân viên của ông. Một lần nữa, trong tháng Hai 1967, ông Tổng thống cũng đã phá hỏng một cố gắng dàn xếp của các thủ tướng Liên hiệp Anh và Liên bang Xô viết, Harold Wilson và Alexei Kossygin. Qua đó, ông không chỉ làm mất thể diện đồng minh mật thiết nhất của Mỹ mà còn chứng tỏ rằng không phải đàm phán mà là bom đạn mới có nhiệm vụ ép buộc Hà Nội nhượng bộ.

Dưới áp lực của dư luận và của phong trào hòa bình, cũng như đứng trước chiến sự kéo dài ở Nam Việt Nam, trong tháng Chín 1967, Johnson sửa đổi lập trường cho tới lúc đó là phi thỏa hiệp của ông. Trong “Công thức San Antonio”, ông tuyên bố sẵn sàng chấm dứt cuộc chiến tranh ném bom, nếu như Bắc Việt Nam chấp nhận đàn phán mang tính xây dựng. Ngoài ra. không được phép tiếp tục thâm nhập vào miền Nam. Ông chấp thuận cho MTDTGP có một vai trò chính trị trong Nam Việt Nam thời hậu chiến. Thế nhưng trong bí mật thì chíunh phủ trước sau vẫn cho rằng có thể đập tan MTDTGP về mặt quân sự hay chính trị. Vì mục tiêu cơ bản của chính sách Mỹ vẫn là một Nam Việt Nam “độc lập” dưới một chính phủ có định hướng Phương Tây. Cả “Công thức San Antonio” của Johnson cũng không để cho hy vọng nào về một hòa bình qua đàm phán xuất hiện. Hà Nội thậm chí còn không phản ứng lại nữa. Điều này có liên quan đến, như các tác giả của Pentagon Papers diễn đạt một cách khô khan, “sự đồng thời không may” của những trận không kích nặng nề xuống vùng ngoại ô Hà Nội hay không?[1]

Giống như ở Tòa Nhà Trắng, một mong muốn tiến đến thỏa hiệp, cái cho phép cả hai bên giữa được thể diện, cũng không tồn tại trong giới lãnh đạo Hà Nội. Đối với Hà Nội, tuy ngoại giao đóng một vai trò quan trọng, nhưng thành công ở cạnh bàn đàm phán đối với giới lãnh đạo Bắc Việt Nam nhiều lắm cũng chỉ có thể là một kết quả của chiến thắng quân sự. Trong quá khứ, người ta đã thua tại bàn đàm phán hai lần mặc dù có nhiều thành công lớn trên chiến trường – 1946, trong thời gian từ lúc Đệ nhị Thế chiến kết thức cho tới khi Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất bắt đầu, và 1954, tại Hội nghị Genève. Không được phép có một thất bại thứ ba tại bàn đàm phán. Vì vậy, những lời tuyên bố công khai sẵn sàng đàm phán có nhiệm vụ gây ảnh hưởng đến dư luận công chúng ở Hoa Kỳ và ở Tây Âu nhiều hơn. Sự sẵn sàng thương lượng này đặc biệt quan trọng với cái nhìn đến Liên bang Xô viết, quốc gia luôn muốn đóng vai trò trung gian và là quốc gia mà Bắc Việt Nam nhất thiết phụ thuộc vào sự trợ giúp về quân sự của họ. Vì vậy, tuy Hà Nội tỏ vẻ linh hoạt bằng lời nói, nhưng trong sự việc thì người ta cho thấy tính không thỏa hiệp: đàm phán phải kết thúc với việc “các tên hải tặc Mỹ” phải rút quân và với vai trò lãnh đạo của MTDTGP trong một chính phủ liên hiệp cũng như phải chuẩn bị cho cuộc thống nhất.[2] Trong mùa Thu 1967, hai bên đứng đối diện nhau bất khả hòa giải. Các mục tiêu của họ không thể tương hợp với nhau, và giải pháp cho cuộc xung đột qua con đường đàm phán nằm ở nơi rất xa xôi.

Marc Frey

Phan Ba dịch

Đọc những bài khác ở trang Lịch sử Chiến tranh Việt Nam

—————————————————————————————

[1] The Pentagon Papers (The Senator Gravel Edition), tập 4, trang 205

[2] Trích dẫn theo William J. Duiker, Sacred War, Nationalism and Revolution in a Devided Vietnam, New York 1995, trang 192

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s