Indochina, mon Amour

Trên máy bay, cuối tháng Tư 1975

Chiếc máy bay phản lực của Air France bay lên cao trong những đường dốc đứng. Các đội quân tiền phong Bắc Việt có nơi đã đứng trước cửa ngõ Sài Gòn. Viên phi công biết rằng cũng có cả hỏa tiển SAM được bố trí dọc theo Quốc lộ 13. Đó là chuyến bay dân sự cuối cùng rời Sài Gòn, như sau này tôi biết được. Vẫn còn chưa có ai trên máy bay đoán được rằng việc thủ đô thất thủ chỉ còn là một câu hỏi của ba ngày. Nhưng bất cứ hành khách nào cũng cảm nhận được, rằng đây là lần từ biệt vĩnh viễn, rằng ngay cả trong trường hợp sau này mà quay lại thì thành phố cạnh sông Sài Gòn này, đất nước Nam Việt Nam, rằng toàn bộ Đông Dương sẽ bị biến đổi và bị làm cho xa lạ. Các đồng nghiệp lực lưỡng của đội quay phim, những người mà tôi đã nghĩ rằng không có khả năng cho những xúc cảm như vậy, nhìn với những nét mặt bất động và nghiêm trang xuống các cánh đồng ruộng ngập nước và những mạch nước rộng lớn của dòng sông Cửu Long, dưới những tia nắng cuối cùng của mặt trời đang sáng óng ánh lên như vàng và máu, như những sắc màu của nước Việt Nam Cộng Hòa đang biến mất vào vực thẳm của lịch sử trong những giờ khắc này. Tiếp viên hàng không phục vụ sâm banh. Không có sự nhẹ nhỏm nào được bộc lộ, rằng người ta đã thoát được tấn bi kịch. Ai cũng cảm nhận được nỗi buồn và đau đớn, giống như đang tiến hành nghi thức cho lần kết thúc của một mối tình. Thế nhưng phát ra từ những cái loa của chiếc máy bay không phải là “Les feuilles mortes” của Prévert mà là một bài ca Pháp đang thời thượng: “Elle court, elle court, la maladie d’amour”.

https://i0.wp.com/saigonocean.com/Photography/Saigon1960_files/image026.jpg

Chuyến đi ra phi trường Tân Sơn Nhứt ít bi kịch hơn so với dự tính. Mãi tới trước những chốt chặn kiểm tra an ninh cuối cùng, người và xe mới bị dồn lại. Không có sự hoảng loạn, và các cảnh sát viên trong bộ đồng phục màu xám da chuột thậm chí còn cố tỏ vẻ thân thiện nữa. Số đông người chạy tỵ nạn, đang hoài công cố gắng tự đẩy mình tới hướng sảnh đi, không ồn ào lẫn dùng bạo lực. Trên các gương mặt thường là một nét cam chịu, cái thố lộ về số phận tương lai của Sài Gòn nhiều hơn là cuồng loạn và thịnh nộ. Không ai phung phí một ánh mắt để nhìn tới cái tượng đài đồ sộ còn đang dở dang mà viên gạch đầu tiên đã được Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu đặt xuống cách đây còn chưa tới hai năm, để kỷ niệm Đồng minh Mỹ “chiến thắng”, cái tượng đài mà trước đây hai ngày người ta vẫn còn tiếp tục xây nó. Cả ở nơi tiến hành thủ tục lên máy bay cũng không có lộn xộn. Điều nghịch ký là chuyến bay này vẫn còn có chỗ trống, và chúng tôi có thể gửi số 250 kí-lô hành lý quá quy định của chúng tôi mà không gặp phải vấn đề gì. Phần lớn những người rời khỏi đây trên chiếc máy bay này là người Việt có quốc tịch Pháp. Nhân viên Pháp trên máy bay và ở mặt đất xem đó là một điều danh dự, tương tự như đội ngũ được tăng cường thêm rất nhiều của sứ quán, bộc lộ sự bình thản lớn nhất trước sự tan rã trong hàng ngũ của người Mỹ. Tính kình địch của hai đồng minh và quốc gia cạnh tranh này vẫn còn được thể hiện ngay cả trong những việc nhỏ như vậy.

Con số lớn những người ra đi đó đối xử một cách điềm tỉnh. Người ta nhận ra ở nhiều người Việt này, rằng họ thuộc vào lớp thượng lưu của giới tư sản Sài Gòn. Người ta nói chuyện với nhau trong giọng nói chuyện phiếm thư thả, giống như các học trò từ trường lớp đào tạo của Pháp này muốn sao chép lại giới quý tộc của Ancien Régime, giới mà vào giờ đi đến đoạn đầu đài vẫn còn khiêu vũ điệu Menuett. “Họ không xúc động chút nào về số phận của đất nước họ hay sao?”, một người Đức giúp phát triển xã hội hỏi, người hoàn toàn không hiểu gì và bây giờ cũng bay ra khỏi nước.

Nửa giờ trước khi đi xe ra phi trường, Minh đã gọi điện vào khách sạn. Cô từ biệt với giọng nói hiền lành và chúc tôi bon voyage. Cô không hề nhắc lớn nỗi ưu phiền và sợ hãi của mình. Tôi hứa sau khi thực hiện xong cuốn phim sẽ bay trở lại Sài Gòn với chiếc máy bay đầu tiên, nếu như điều đó còn có thể. Cộng tác viên Tin lâu năm của chúng tôi đã ra đến tận cầu thang máy bay trên phi trường. “Tôi có nên cố gắng trốn thoát ra nước ngoài bằng trực thăng không?”, anh ấy hỏi tôi. Tôi không trả lời cho anh ấy được. “Anh phải tự quyết định lấy điều đó”, tôi ngần ngừ. “Anh phải chọn lựa giữa một cuộc sống ở nơi xa lạ và sự áp ức ở quê hương.” Nhưng tôi bảo đảm với anh, rằng chúng tôi sẽ giúp anh nếu như một ngày nào đó anh xuất hiện ở Phương Tây. Bây giờ thì anh Tin mà ngày thường lúc nào cũng hối hả và bồn chồn lại đứng dường như thản nhiên trước chiếc máy bay và lịch sự cúi người chào.

Người Việt ở Sài Gòn rồi sẽ cũng chịu đựng được, chúng tôi hy vọng như vậy vào lúc đó. Về lâu dài, trong cuộc cộng sinh với miền Bắc, có lẽ họ cũng có thể truyền đạt lại được một ít cảm xúc sống đáng yêu hơn, mềm mại hơn của họ, ngay cả khi những nhà ý thức hệ từ Hà Nội chống lại việc này. Cuối cùng thì người châu Á có một khả năng thích ứng không thể tưởng được đối với người Âu, cái hoàn toàn không có liên quan gì tới chủ nghĩa cơ hội, mà bắt nguồn từ một sức mạnh tự nhiên và ý muốn sống còn cương quyết. Họ sẽ tham gia vào cái sự ồn ào cách mạng và xã hội chủ nghĩa đó, như các chính ủy chờ đợi. Dần dần – bắt đầu với thanh niên và trẻ em – họ sẽ trở thành tù nhân của chính điệu bộ của họ, của chính sự bắt chước của họ và bị lôi cuốn vào hệ thống cách mạng mà không hề nhận ra được điều đó.

Đường Tự Do, Sài Gòn, 1961

Chiếc máy bay phản lực của Air France đáp giữa chặn xuống Bangkok. Tôi ở lại trong máy bay. Hôm nay, tôi không muốn nhìn thấy một người Á vui tươi, không lo nghĩ. Tại sao tôi lại có cảm xúc quá mạnh mẽ này của một sự chia cắt? Tôi đã từng là thông tín viên năm năm trời ở châu Phi, và đã trải qua chuyến phiêu lưu giải phóng thuộc địa ở Congo như một cú sốc. Nhưng tôi đã rời phần màu đen của Trái Đất với cảm nhận của một sự nhẹ nhỏm và chán ngán. Một thời gian dài, tôi đã tường thuật về vùng Ả Rập, và đã cực nhọc đi sâu vào trong ngôn ngữ và tôn giáo của Phương Đông tại vùng núi Libanon. Nhưng ở đó tôi còn đi trên một vùng đất có liên quan về văn hóa. Nét lôi cuốn có một không hai, gần như là gây đau đớn của Việt Nam hẳn là nằm trong sự kết hợp đầy mâu thuẫn giữa tính xa lánh cứng rắn và nét xa lạ mang tính quyến rũ, gợi tình, nằm trong một sự khó hiểu nữ tính. Những người ngoài cuộc thường hay nói rằng tình trạng giống như là thuộc địa mà chúng tôi ở trong đó đã trao cho cuộc sống của những người da trắng tại Viễn Đông những đặc quyền và sự êm ái cho tới mức chúng tôi chỉ có thể hồi tưởng lại với niềm hoài cổ. Thật sự thì nét cuốn hút của vùng đất này nằm trong phong cách sống thanh thản, trong nét đẹp thường không một khuyết điểm của người dân. Ở bên cạnh đó, con người châu Âu có văn hóa phải có cảm giác tựa như mình là một tên mọi rợ.

Lượng rượu mà chúng tôi uống thật nhiều từ lúc khởi hành đã bắt đầu có tác động. Ông chủ đồn điền trồng trà người Pháp ngồi ở bên cạnh tôi nói về Việt Nam như nói về một người tình đã thoát ra khỏi tầm tay của ông, miễn cưỡng nhận lời thề của một dòng tu mới, nghiêm khắc; ngay cả trong trường hợp quay trở lại, ông cũng sẽ chỉ nhìn thấy cô ấy qua song sắt của tu viện và sẽ không nhận ra được cô qua tấm mạng che mặt. Cả tôi cũng cảm thấy rằng tôi không chỉ từ biệt những hồi ức tuổi trẻ của tôi, mà còn từ biệt cả một lối sống nhất định của thời là đàn ông. Có lẽ tôi đã quá xúc cảm trong lần từ biệt ba mươi năm Việt Nam. Tưởng nhớ là gì và mơ mộng là gì? Hiroshima, mon Amour là tựa đề nghịch lý của một cuốn phim Pháp thật hay. Có lẽ đúng hơn phải là: Indochina, mon Amour.

Phan Ba trích dịch từ “Cái chết trên ruộng lúa – Ba mươi năm chiến tranh Đông Dương

Đọc các bài khác tại trang Cái chết trên ruộng lúa

 Đọc những bài báo về Chiến tranh Việt Nam ở trang Chiến tranh Việt Nam

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s