O-Burma

Christoph Hein/Udo Schmidt

Phan Ba trích dịch từ “Miến Điện/Myanmar – Con đường gian truân đi tới tự do”

Thời điểm của những nhà chiến lược

O-Burma

Khi cơn bão giật tung những cái mái nhà, khi nó ấn bẹp những bức tường tre giống như chúng được làm bằng bìa cứng và nâng những chiếc tàu thủy lên giống như chúng được làm bằng giấy, lúc đó người Miến Điện biết rằng sẽ còn có nhiều thay đổi nữa: đối với họ, sự ầm ào này là một điềm báo của trời đất.

Cơn bão Nargis, năm 2008 đã cướp đi sinh mạng của hơn một trăm ngàn người trong Myanmar, đối với họ là một lời sấm, một sự khải thị, một dấu hiệu của thần thánh, rằng chính quyền quân sự bị căm ghét đó chẳng bao lâu nữa sẽ bị quét phăng đi, rằng cơn bão sẽ giật bỏ những bộ quân phục ra khỏi thân thể của các viên tướng, chính quyền quân sự sẽ bị tẩy trừ ra khỏi đất nước, lần bắt đầu mới đang sắp đến. Họ đã đúng.

Xưa nay người Miến Điện đều nhìn vào những dấu hiệu từ tít trên cao. Không chỉ trước những quyết định lớn lao, Than Shwe, người sếp tàn bạo của chính quyền quân sự, mới cho xem sao bói toán. Trong tháng 11 năm 2012, thủ đô Naypyidaw bị động đất lay chuyển. Lần này thì các thần thánh muốn nói gì với người Miến Điện? Trật tự nặng như chì trong phần đất này của châu Á bây giờ sẽ bị tan rã ra? Có nhiều điều cho thấy như thế. Nhưng đó là ý trời thì ít mà là chính trị của trần thế thì nhiều hơn, cái đang lay động cho đến tận các nền tảng của trung tâm này trong châu Á.

Và điều đó đến Myanmar vào cuối mùa Thu năm 2012 trong hình dạng của Barack Obama, như là người tổng thống Mỹ đầu tiên. Ngay từ lần bầu cử Obama năm 2008, phe đối lập Miến Điện đã hy vọng vào “hiệu ứng O-Burma” cho đất nước của họ, củng cố cho phong trào dân chủ. Đối với Thein Sein, vị tổng thống đã tẩy sạch mình từ vị tướng lĩnh trở thành người đổi mới Myanmar, cái bắt tay với người Mỹ đồng nhiệm của ông ấy cũng đã trở thành cú đánh phong hiệp sĩ.

Nước Myanmar ngày nay đã là trạm chuyển tiếp từ nhiều thế kỷ. Như một cái nêm, nó đẩy mình vào giữa Ấn Độ và Trung Quốc, chạm dãy Himalaja và tiếp giáp với Đông Nam Á. Các con đường của những nhà sư, thương gia, samurai và hoàng tử Ba Tư, những người phiêu lưu, tìm vàng và đi xâm chiếm cắt nhau ở đây. Ở đây, các đạo quân thuộc địa Anh đã dùng đại bác bắn vào những con voi chiến của Vua Ava. Người Bồ Đào Nha thiết lập pháo đài ở đây, người Anh mở rộng vùng ảnh hưởng của họ ra khỏi Bengal qua ba cuộc chiến tranh. Trong Đệ nhị Thế chiến, người Nhật cố tạo Miến Điện thành một pháo đài và sử dụng tài nguyên của nó cho nền kinh tế chiến tranh của họ, người Mỹ và người Anh với đội quân đánh thuê của họ đã chiếm lại từng mét đất một. Rồi người Trung Quốc đến vào đầu những năm năm mươi của thế kỷ trước. Lúc đầu là với vũ khí, rồi với cây xẻng – họ lấy từ người Miến Điện ngọc thạch và gỗ, ngọc bích và thuốc phiện được trồng trên núi. Ngày nay, họ là đối tác kinh doanh có nhiều ảnh hưởng của người Miến Điện; không được ưa thích nhưng quan trọng. “Đặc biệt Trung Quốc muốn Miến Điện, như là một nước chư hầu, xây cảng tàu, đường cao tốc và ống dẫn đầu, những cái tạo khả năng cho miền Nam và miền Tây của Trung Quốc đi ra biển, để giới trung lưu đang ngày một tăng lên của Trung Quốc có thể nhận được dầu của họ từ Vịnh Ba Tư”, Robert Kaplan, chuyên gia châu Á và là cố vấn của Bộ Quốc phòng Mỹ, mô tả tình hình.

Cuối cùng thì người Trung Quốc cũng tiếp tục một truyền thống: tất cả những đạo quân và người cai trị xa lạ đều nhắm đến tài nguyên của đất nước từng giàu nhất Đông Nam Á này, muốn có lối ra Vịnh Bengal và Biển Andaman của nó, muốn đi cho tới biên giới của cường quốc kia. Vì Myanmar nằm giữa hai đất nước có dân số lớn nhất trên thế giới, ở đây, nền độc tài lớn nhất (Trung Quốc) đụng đầu với nền dân chủ lớn nhất (Ấn Độ) của thế giới, thế lực kinh tế lớn nhất của châu Á gặp thế lực lớn thứ ba. “Myanmar nằm ngay chính giữa Delhi và Bombay và Thượng Hải và Hồng Kông. Nó chính là liên kết đang thiếu”, sử gia Miến Điện Thant Myint-U nói.

Cả trên sa bàn của giới quân đội, Myanmar cũng có thêm trọng lượng. Nó có thể là pháo đài ngăn chận không cho Bắc Kinh ra đến Vịnh Bengal. Hay lại là cái bàn đạp của họ trước bờ biển Ấn Độ. Từ cách nhìn của Bắc Kinh thì Myanmar là hạt ngọc cuối cùng trong sợi dây chuỗi mà Trung Quốc đã kéo quanh cường quốc nguyên tử kia trong những năm vừa qua: Tây Tạng với nguồn của những con sông Nam Á, Pakistan, kẻ thù không đội trời chung của Ấn Độ, Sri Lanka trước miền cực Nam của Ấn Độ – người Trung Quốc xây bến tàu, đường xá và hầm mỏ ở khắp nơi. Nếu Myanmar vẫn chịu ảnh hưởng Trung Quốc, Ấn Độ sẽ bị bao vây.

Trong những thế kỷ vừa qua, không một ai đã đến đây vì lòng nhân đạo cả. Obama cũng không. Chuyến đi qua Đông Nam Á của ông ấy cũng chỉ là sự tiếp nối của những trò chơi chiến lược trong vùng này. Nhìn một cách khách quan thì điều đấy thể hiện tầm nhìn xa trong Tòa Nhà Trắng, lại đặt giao điểm này của châu Á vào trong tiêu điểm của công chúng thế giới. “Nói cho ngắn gọn thì chúng ta tìm thấy ở Myanmar loại mật mã để hiểu được tương lai của thế giới. Miến Điện là cái giá đáng để chiến đấu giành lấy, như Trung Quốc và Ấn Độ – hoàn toàn không kín đáo – đã làm điều đấy”, Kaplan nói.

Trước đó chưa từng bao giờ có một tổng thống Mỹ đương nhiệm đến thăm Myanmar. Thế nhưng một trong những người tiền nhiệm của Obama, Herbert Hoover sau đó là tổng thống, đã tìm may mắn của mình ở đó với một cái mỏ bạc.

O-Burma

Trong cuối mùa Thu năm 2012, người Mỹ muốn sử dụng hữu ích thời gian quá độ trong Myanmar. Cái chân không kỳ lạ đó trong lúc biến đổi từ một chế độ độc tài quân sự sang một nền dân chủ.

Giới tinh hoa của đất nước, các tướng lĩnh và các doanh nhân phụ thuộc vào họ, những người được gọi là crony, bây giờ đang hối hả tìm kiếm những nguồn mới cho sự giàu có của họ, không còn muốn chỉ là chư hầu của Bắc Kinh nữa, chỉ dựa trên một con bài. Thant Myint-U gọi nước Myanmar của các tướng lĩnh là “ví dụ điển hình cho sự lộng hành giống như trong một cơn ác mộng của thế kỷ 21, một quốc gia thất bại hay đang thất bại, đàn áp và không có khả năng đối phó với các vấn đề nhân đạo đang đe dọa.”

Việc người dân tự giúp đỡ lẫn nhau trong cơn bão thảm họa đó đã cảnh báo cho các viên tướng lĩnh bị yêu cầu quá khả năng của mình, rằng ngay đến người dân Miến Điện đã kiệt quệ mà vẫn còn có thể động viên được sức lực. Cuộc nổi dậy ở Bắc Phi từ năm 2011 đã để cho những kẻ thống trị phải lo sợ, rằng cả dân tộc của họ cũng có thể vùng lên. Họ cảm nhận được rằng thế giới sẽ không chấp nhận thêm bất cứ một hình ảnh nào của những nhà sư bị giết chết trên đường phố Rangoon nữa. Và cuối cùng, các nước láng giềng Đông Nam Á cũng tạo áp lực, vì họ biết rằng họ chỉ có thể hưởng lợi và bắt đầu sự tự do thương mại với Phương Tây khi chính quyền quân sự rút lui. Thời gian cấp bách: 2014, trong năm quyết định trước khi Đông Nam Á muốn bắt đầu liên minh kinh tế của họ thì lại chính là Myanmar sẽ tiếp nhận chức chủ tịch của liên minh các quốc gia ASEAN.

Và vì thế mà đất nước này bất thình lình trông giống như đã được một tiên nữ đánh thức dậy từ những cơn ác mộng. Nữ lãnh tụ đối lập Aung San Suu Kyi đi thăm thế giới và bước vào Quốc hội Miến Điện. Người Trung Quốc phải ngừng xây một đập nước ở Myanmar sau những phản đối của người dân. Tù nhân chính trị được trả tự do. Kiểm duyệt được bãi bỏ, một đạo luật đầu tư được ban hành. Các tướng lĩnh và các crony của họ ban bố dân chủ, và bất thình lình phần còn lại của đất nước cũng được ngửi tự do và học kinh tế thị trường.

Khi nào, nếu không phải là bây giờ, thì các nước Phương Tây cần phải quay trở lại, bãi bỏ cấm vận? Cuối cùng thì đây là những ngày mà các lá bài được xáo mới và cột mốc được đóng xuống. Ai bây giờ không có chân đứng trong Myanmar, người đấy sau này sẽ gặp nhiều khó khăn. Coca-Cola và nhà cạnh tranh Pepsi muốn chiếm lĩnh thị trường sáu mươi triệu người đó, General Electric muốn bán nhà máy phát điện, Mastercard và Visa muốn phát hành thẻ tín dụng trong một đất nước mà vài tuần trước đây còn biết tới ba tỷ giá đổi ngoại tệ và dollar chỉ được chấp nhận khi chúng được là thẳng và không nhăn nheo.

“Lần đến thăm của Obama là một sự trợ giúp lớn lao cho cuộc chuyển đổi của đất nước này và sẽ giúp thế giới kinh doanh hướng sự chú ý của nó đến tiềm năng phát triển của đất nước này”, Elisabeth Buse, sếp châu Á của Visa nói. Khi đó, người Mỹ vừa mới gửi đại sứ đầu tiên của họ đến Rangoon sau hai mươi hai năm. Ở đó, ông học tiếng Miến Điện mỗi ngày tại một lãnh tụ sinh viên mới đây còn ngồi tù với một bản án nặng,

Obama muốn đột phá vào Myanmar, liên kết vào trong vành đai mà người Mỹ đang đặt quanh Trung Quốc từ hai năm nay. “Việc người Mỹ chuyển hướng quân sự sang Đông Á và tăng cường hoạt động với Myanmar sẽ khiến cho Trung Quốc thêm lo ngại là bị các đồng minh của Mỹ bao vây”, James Brazier của IHS Global Insight nói. Hillary Clinton diễn đạt điều đấy cô đọng hơn: “We are back”, bà ngoại trưởng gọi to vào năm 2010 với cái nhìn hướng đến châu Á, lại là chính ở Việt Nam đang có căng thẳng với Trung Quốc, to tới mức nó hẳn phải vang dội ầm ỉ trong tai của Bắc Kinh.

Sau khi tập trung vào Cận Đông, Obama đã nhận ra rằng ông chỉ có thể ngăn chận không cho Trung Quốc trở nên nguy hiểm khi ông củng cố cho các nền dân chủ và lực lượng chống Trung Quốc. Chỉ như thế mới có thể sử dụng được các cơ hội kinh doanh khổng lồ của vùng này trong “thế kỷ châu Á”. Người Á và người Mỹ biết tầm quan trọng của vùng này lâu nay, ngay cả khi có thời gian mà họ đã ít quan tâm đến nhau hơn. Trước đây bảy mươi năm còn có hơn một trăm năm mươi ngàn lính công binh chủ yếu là người Mỹ da đen và ba mươi lăm ngàn người dân bản địa phải xây một con đường khổng lồ xuyên qua rừng rậm từ Assam của Ấn Độ xuyên qua Myanmar đến Côn Minh trong Trung Quốc. Con đường Ledo này được dùng để tiếp tế cho người Trung Quốc dưới quyền của Tưởng Giới Thạch, để có thể chống cự lại một ít với nước Nhật là đối thủ trong chiến tranh.

Những người lính đã phải chịu đựng muỗi và mưa, rắn và đỉa. Nhưng trong năm cuối cùng của chiến tranh, họ đã mang một trăm năm mươi ngàn tấn vật liệu qua con đường núi này. Ngày nay, theo ý của người Mỹ, người Trung Quốc phải được chận lại từ ở Myanmar. Đồng thời, đất nước này sẽ có cả một mạng lưới đường bộ và đường sắt, nhà máy phát điện và cảng tàu. Đứa con gây phiền hà của châu Á qua đó lại có thể trở thành trái tim của vùng này.

Christoph Hein/Udo Schmidt

Phan Ba dịch

Đọc các bài khác ở trang Con đường Miến Điện

Advertisements

2 thoughts on “O-Burma

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s