Không phải là một người mơ mộng phi hiện thực

Một cuộc trao đổi hết sức thực với người kể chuyện Haruki Murakami

Haruki Murakami không phải là người gây tít trên báo qua những lần xuất hiện công khai. Còn ngược lại là đàng khác: ông tránh giới tryền thông, nhất là truyền thông Nhật. Không có phỏng vấn, cả trên báo lẫn trong tạp chí, cả ở truyền hình lẫn tại phát thanh. Không có những phát biểu về chính trị. Murakami thường nói qua những quyển sách đầy bí mật và thường là siêu thực của ông. Ông muốn như vậy. Phải là một tình thế khác thường, khi ông cố tình quyết định phát biểu công khai ý kiến của mình. Như trong tháng Hai 2009, khi ông nhận Giải Jerusalem cho Văn học ở Israel và phê phán chính sách đối với người Palestina của Israel. Cũng như trong tháng Sáu 2011, khi ông được trao giải thưởng International Premi Catalunya ở Barcelona và trong bài diễn văn nhận giải thưởng, “như là một người mơ mộng phi hiện thực”, đã lên án chính sách nguyên tử của đất nước ông và sự tham lam lợi nhuận của công ty điều hành nhà máy điện nguyên tử Fukushima. (Ông đã trao tặng số tiền thưởng trị giá tám mươi ngàn euro cho hội Hồng Thập tự Nhật để tái xây dựng những vùng bị sóng thần tàn phá.)

Haruki Murakami. Hình: The New York Times
Haruki Murakami. Hình: The New York Times

Cả cuộc trao đổi của chúng tôi vào cuối mùa Thu 2011 cũng diễn ra trong một tình trạng ngoại lệ như thế. Haruki Murakami, hiện giờ là Visiting Writer in Residence ở Đại học Hawaii, chỉ ở Tokyo trong một thời gian ngắn, cho tôi một khung thời gian và tự dùng cơ hội này để nói lên một vài điều từ những gì mà ông hiện giờ đang suy nghĩ về nước Nhật.

Diễn đạt thông điệp chính trị đơn giản không phải là việc của ông, ông nói vào một lúc nào đó trong cuộc phỏng vấn, cái giống như một câu chuyện giữa hai con người có cùng ý kiến nhiều hơn. Và nhấn mạnh, rằng bình thường thì ông không phát biểu về chính trị, vì công việc của ông là viết. Chúng tôi cũng nói về việc đó đầu tiên, về công việc cho quyển tiểu thuyết đồ sộ “1Q84” của ông mà lần xuất bản bằng tiếng nước ngoài trong mùa Thu 2011 đang đạt những kỷ lục bán trên toàn thế giới.

Khi viết, Murakami nói, thì ông giống như đang mơ. Ông không có kế hoạch trước, không phác thảo, không ấn định trước các nam nữ nhân vật, không điều tra. Câu chuyện phát triển dần dần từ cảnh đầu tiên, cũng như các nhân vật cứ như tự xuất hiện trong lúc viết. Khi bắt đầu viết, ông không biết câu chuyện sẽ ra sao. Và điều này thì cũng tốt thôi, vì như thế thì chính ông cũng sẽ không thấy nhàm chán trong lúc viết, và ông có thể thưởng thức được quá trình đó, như thể ông là một trong số các độc giả của ông. “I just follow the story”, ông nói tiếng Anh thêm vào. Ông đã viết “1Q84” ba năm trời, ba phần của nó trong bản chuyển ngữ sang tiếng Đức của Ursula Gräfe chiếm tròn một ngàn sáu trăm trang. Viết một quyển tiểu thuyết đồ sộ như vậy là cực nhọc, cả về thể xác nữa, và cần nhiều năng lượng, con người sáu mươi hai tuổi nói, người mà từ nhiều năm nay đã tiến hành một chương trình luyện tập với chạy bộ và bơi lội để lấy lại cân bằng. Nhiều người có thể sẽ cười to: là nhà văn thì người ta không chạy bộ, ở Nhật. Nhưng ông thấy làm điều đó là thành thật, và có một gương mặt nghiêm trang, như phần lớn thời gian. Quyển tiểu thuyết này đã làm cho ông mệt mỏi. Theo ý nghĩa: khi công việc chấm dứt, ông có cảm giác như đã viết ra tất cả các ý tưởng từ trong người. Murakami nói, người trông vẫn còn trẻ trung, lúc đang ngồi đó trong gian phòng làm việc nhỏ, đơn sơ của ông trong một của những khu phố đắt tiền nhất ở Tokyo, mặc quần jean và áo sweatshirt và giày đi trong nhà. Ông trông có vẻ trẻ trung, nhưng tuy vậy, khoảng thời gian kể từ lúc chúng tôi gặp nhau lần cuối trước đây vài năm cũng không đi qua mà hoàn toàn không để lại dấu vết gì. Sau “1Q84” ông đã tự thưởng cho mình một thời gian nghỉ ngơi tương đối dài mà trong đó ông “chỉ” làm việc dịch thuật và viết những bài văn, tiểu luận ngắn. Và bài diễn văn lúc nhận giải thưởng Premi Catalunya, ví dụ vậy.

Đó là điểm nối kết. “Sau 3/11, nước Nhật đã đi đến một ngã ba đường”, Haruki Murakami nói, nhưng cả ông cũng không nhìn thấy thay đổi lớn trong xã hội. “Cũng như phần lớn các nghệ sĩ và trí thức, và phần lớn người dân, tôi muốn có một sự thay đổi. Nhưng không có chính trị gia nào nắm lấy những ý tưởng đó. Tôi không hiểu điều đó.” Chính phủ không có kế hoạch, còn tệ hại hơn thế nữa, không có ai nhận trách nhiệm cho thảm họa nguyên tử này: “Các manager hàng đầu của Tepco, các giám đốc, sếp hãng, lẽ ra là phải vào tù. Nhưng công tố không khởi tố. Tôi thấy điều đó là rất kỳ lạ.” Đó là một trong ba vấn đề lớn nhất mà ông nhìn thấy trong nước Nhật ngày nay: không có ai nhận trách nhiệm, không có trưng cầu dân ý ở Nhật Bản, và không có đảng xanh.

Thật sự là trong hệ thống chính trị của Nhật Bản không có những điều khoản cho trưng cầu dân ý quốc gia. Cả trên bình diện địa phương, phương tiện của dân chủ trực tiếp này cũng không rõ nét. Khi một thỉnh nguyện trưng cầu dân ý được ít nhất là một phần năm mươi những người có quyền bỏ phiếu ủng hộ, thì thị trưởng hay tỉnh trưởng có nhiệm vụ phải chuyển thỉnh nguyện này sang hội đồng địa phương. Nhưng nếu hội đồng này không ủng hộ thì cuộc trưng cầu dân ý sẽ không được tiến hành. Và ngay khi cuộc trưng cầu dân ý được tiến hành thì kết quả của nó cũng không mang tính bắt buộc.

Tháng Mười Hai 2011, nhiều nhóm người dân trong các thành phố Tokyo và Osaka, những người là cổ đông của các tập đoàn điện lực Tepco hoặc Kepco, cũng như trong tỉnh Shizuoka (nơi có nhà máy điện nguyên tử Hamaoka), đã thu thập chữ ký để tổ chức trưng cầu dân ý ở địa phương về chính sách nguyên tử.

Nếu như ở Nhật bản có khả năng, như một phong trào dân sự yêu cầu, để cho người dân biểu quyết trên bình diện quốc gia, thì một đa số sẽ chống lại năng lực nguyên tử, Murakami tin chắc như vậy: “Nhưng vì chúng tôi không có điều đó nên người dân không thể biểu lộ ý muốn của họ được. Họ không có quyền đấu tranh chống lại các chính trị gia hiện nay!” Các đảng phái chính trị hiện nay không tạo cho ông, một người muốn từ bỏ hoàn toàn năng lượng nguyên tử, một khả năng bỏ phiếu. Chỉ có Đảng Cộng sản Nhật Bản là tuyên bố ủng hộ việc từ bỏ, đảng mà đối với nhiều người thì không thể bỏ phiếu cho được vì những lý do về ý thức hệ. (Đầu tháng Giêng 2012 Đảng Kizuna mới thành lập sẽ đính mục đích này lên ngọn cờ của họ.) Việc chưa thành lập được một đảng xanh là điều khiến cho Murakami ngạc nhiên nhiều nhất. “Sự thiếu thốn một đảng xanh có lẽ cho thấy rằng hệ thống của chúng tôi có khuyết điểm!”

Haruki Murakami ở Barcelona. Hình: http://www.elperiodico.com
Haruki Murakami ở Barcelona. Hình: http://www.elperiodico.com

Từ bỏ năng lượng nguyên tử là có thể làm được, ông tin chắc như vậy, không chỉ vì nước Nhật có khả năng về mặt công nghệ. Mà cũng vì một “bản tính quốc gia” của người Nhật: “Khi có một mục tiêu quốc gia được đưa ra thì tất cả mọi người sẽ cố gắng để đạt tới nó. Một khi đã quyết định điều gì đó, thì tất cả mọi người đều hoàn toàn ủng hộ nó. Nếu như việc từ bỏ năng lượng nguyên tử được quyết định, thì chắc chắn là tất cả mọi người sẽ cùng tham gia hết sức mình và cũng sẽ sẵn sàng hạn chế sự tiêu thụ năng lượng của mình. Nhưng ngày nay không có ai định nghĩa một mục đích như vậy cả.”

Người Nhật chúng tôi rất giỏi chịu đựng. Chúng tôi không tài giỏi trong việc bộc lộ cảm xúc của chúng tôi, Haruki Marakami nói, theo ý trong bài diễn văn ở Barcelona của ông. Nhưng lần này, khi xảy ra những sai lầm trầm trọng như vậy, những cái là nguyên do cho việc hơn một trăm ngàn người phải rời bỏ đất đai của họ và phải xây dựng một cuộc sống hoàn toàn mới, lần này thì chúng ta cần phải tức giận. Lần này thì người Nhật rồi cũng sẽ thật sự tức giận, ông tin chắc như vậy trong tháng Sáu 2011, ba tháng sau 3/11. Nhưng đồng thời: Không phải đó chính là người Nhật hay sao, những người cho phép một hệ thống tàn phá như năng lượng nguyên tử vào trong đất nước riêng của họ?

Câu hỏi của tất cả các câu hỏi, tại sao lại chính đất nước đã trải qua sự đau thương thật to lớn của những quả bom nguyên tử lại dựa vào năng lượng nguyên tử – một câu đố, không chỉ cho Murakami, một câu đố cho nhiều người đã nhận thức được sự mâu thuẫn đó chậm nhất là sau tai nạn lò phản ứng ở Fukushima. Sự phân chia giữa “vũ khí hạt nhân xấu” và “năng lượng nguyên tử tốt”, cái mà người dân đã nhập tâm cho tới tận ngôn ngữ. (Một ngày nào đó, khi tôi lưu ý các sinh viên của tôi trong lớp học về việc này, họ đã mở mắt ra thật to, như thể họ lần đầu tiên nghe được vể việc này.)

Trong cuộc trao đổi của chúng tôi, Murakami nhắc tới một ví dụ xuất phát từ văn hóa phổ thông Nhật của những năm năm mươi, tới tập truyện manga “Tetsuwan Atomu” mà trong đó năng lượng nguyên tử được đề cao. “Tetsuwan Atomu” (Atomic Boy hay Astro Boy), dịch từng từ: “Nguyên tử tay sắt”, là một em trai nhỏ bé với những khả năng của một siêu anh hùng, những cái mà em lấy ra được từ năng lượng nguyên tử. Với người anh hùng này, hình tượng tốt đẹp của năng lượng nguyên tử đã thắng thế trong người dân.

Luôn luôn ngược lại với vũ khí nguyên tử mà Hiến pháp Nhật cấm chế tạo, sở hữu hay đóng quân với chúng. Điều đó là đạo đức giả, Murakami quở trách, vì nói chung thì người ta biết rằng quân đội Mỹ có vũ khí nguyên tử trong các căn cứ quân sự của họ ở Nhật Bản, nhưng ai cũng làm như không hề biết gì về việc đó. Điều 9 của Hiến pháp, “điều khoản hòa bình”, qua đó đã bị đào rỗng từ lâu rồi. Tất cả mọi người đều biết điều đó.

Cô trợ lý của Murakami đã cho tôi thời gian là một giờ đồng hồ cho cuộc gặp. Chúng tôi nói chuyện và thời gian trôi qua nhanh như chớp.

Ông, hẳn là nhà văn nổi tiếng nhất và thành công nhất của đất nước ông, có cảm nhận được một trách nhiệm đặc biệt hay không, tham gia thay đổi nước Nhật, tôi hỏi ông, và Murakami gật đầu: Vì vậy mà ông nói bây giờ ở đây, cũng vì vậy mà có bài diễn văn ở Barcelona. Có phải ông cũng cảm nhận được trách nhiệm này vì ông nguyên là một người đại diện cho thế hệ [chống đối của năm] sáu mươi tám hay không? Murakami gật đầu thêm một lần nữa và bắt đầu một lời giải thích dài: “Chúng tôi trong lứa tuổi mười tám, mười chín hay hai mươi thì rất lý tưởng. Và cả tôi cũng đã tin rằng thế giới sẽ dần dần tốt lên, việc mà chúng tôi cố gắng vì nó. Điều đó rất ngây thơ, thời đó. Rồi có nhiều việc xảy ra, và tôi không còn tin vào điều đó nữa. Nhưng những hồi tưởng mang tính cảm xúc về lý tưởng đó thì vẫn còn lại. Phần lớn người trẻ tuổi ngày nay không còn có lý tưởng đó nữa, tôi tin là vậy. Ít nhất thì không có một phong trào lớn. Thế hệ của chúng tôi đã có sự sùng kính, vì lý tưởng đó đã từng có lần tồn tại. Kể từ lúc đó, hừm, đã qua bốn mươi năm rồi, và tôi tự hỏi mình, liệu một thời như thế có quay trở lại hay không. Với một lý tưởng tương tự như vậy. Liệu điều đó có thành công hay không? Tôi không biết.”

Thế nào đi chăng nữa thì ông cảm thấy tốt, Murakami nói, và rồi từ một lý do nào đó mà cả hai chúng tôi đều bất chợt bật cười, nếu như một phong trào mới như vậy diễn ra không mang nhiều tính bạo lực như thời đó, mà yên lặng hơn, như thế nào đó.

Một giờ đồng hồ đó đã qua gần hết rồi. Và Haruki Murakami bất chợt khép lại. Bây giờ thì ông thật sự là không thể nói nhiều hơn được nữa. Những gì ông muốn nói thì ông đã nói ra rồi. Không có thêm thông điệp. Không có trả lời cho câu hỏi người ở nước ngoài có thể làm gì để giúp đỡ nước Nhật. Ông là nhà văn. Nghề nghiệp của ông là viết.

Máy thu âm đã được tắt đi. Haruki Murakami từ giã nhẹ nhàng và thân thiện và còn kể về một lần viếng thăm Wien. Về ông bạn Seiji Ozawa của ông và quyển sách mà ông đã viết về ông ấy, đã được xuất bản vào ngày chúng tôi gặp nhau. Ông rất thích xem hát opera ở Wien.

Judith Brandner

Phan Ba dịch

Sách đã được xuất bản trên Amazon: www.amazon.com/dp/B00G3436CG

Đọc các bài khác ở trang Ngoài tầm kiểm soát

Advertisements

2 thoughts on “Không phải là một người mơ mộng phi hiện thực

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s