Sống với máy đếm Geiger

Người dân của Minamisoma và người thị trưởng nổi loạn của họ, người tìm đủ mọi cách để bảo tồn cộng đồng đã teo lại của ông

Chuyến đi đến Minamisoma ở cạnh bờ biển Đại Tây Dương, từ thành phố Fukushima, dẫn xuyên qua một trong những vùng đẹp nhất của Nhật Bản. Những cánh rừng rậm trên một dãy núi đổ dốc xuống biển. Ở giữa đó là những cao nguyên nhỏ với làng mạc, đồng ruộng và đồng cỏ. Lá đã bắt đầu đổi màu. Những chấm đỏ trong màu xanh đậm. Những trái hồng màu đỏ rực treo trong các ngôi vườn như những cái đèn lồng trên các cây hồng đã rụng lá. Giống như có điều gì đó để ăn mừng, trong mùa Thu Nhật Bản này. Đây đó trước một ngôi nhà nông dân có một tấm bảng với hình vẽ con bò đốm trắng đen thật dễ thương. Vùng này nổi tiếng, hay chính xác hơn là đã nổi tiếng, vì những con bò của họ. Không nhìn thấy người ở đây. Thỉnh thoảng có một chiếc xe cảnh sát. Nhà khóa kín, tiệm đóng cửa. Đồng ruộng bị bỏ hoang. Một trạm xăng còn mở. Một nhà máy dệt nhỏ. Ở đây người ta vẫn còn sản xuất. Người ta đưa ra nhiều điều kiện thật nghiêm khắc cho các nữ công nhân, không được ở đây quá một thời hạn nhất định, một người quen thuộc với vùng này giải thích. Chúng tôi chạy qua Iitate. Chiếc máy đếm Geiger trong chiếc xe đang chạy hiển thị 3,3 microsievert. Iitate nằm ở ngoài vùng nguy hiểm ba mươi kilômét quanh nhà máy điện nguyên tử Fukushima, cách gần năm mươi kilômét. Và tuy vậy. Một vài ngày sau tai nạn lò phản ứng, gió đã thổi đám mây phóng xạ vào nội địa. Tia phóng xạ không tuân thủ theo những vòng tròn đồng tâm. Cuối tháng Tư, Iitate và bảy thị trấn khác trong khu vực được thêm vào trong vùng cấm.

Thành phố ma Minamisom
Thành phố ma Minamisom

Cờ Nhật và cờ địa phương bay trên ngôi nhà thị chính của Minamisoma. Dưới đó có một tấm băng biểu ngữ: “Tiến hành đường hầm xuyên qua đèo Yagisawa.” Thêm vào đó là những từ ngữ mang tính khẩu hiệu “Làm cho yên tịnh” và “An toàn”. Ở trên đó, trên núi, những chiếc xe xây dựng đã bắt đầu đào vào trong rừng.

Trước tòa thị chính có một chiếc máy đo phóng xạ to. Cả cái đèn xanh lẫn đèn đỏ được gắn ở phía trên đều không cháy sáng. Trong lúc tôi đứng ở đó, hơn mười lăm phút, hiển thị dao động giữa 0,53 và 0,56 microsievert trong một phút. Tất cả những người đi ngang qua – và có rất nhiều người ra vào nhà thị chính –, đều nhìn nhanh, thoáng qua chiếc máy đó và tiếp tục vội bước đi.

Trong lúc nhìn trừng trừng vào phần hiển thị, tôi sực nhớ tới một video mà tôi tìm được trên mạng. Một nhà báo thực hiện một phóng sự về Minamisoma và được mời tới thăm một gia đình ở đây. Trong các câu chuyện, tất cả đều xoay quanh tia phóng xạ, và chiếc máy đếm Geiger nhỏ, có thể mang theo người, là một vật luôn đi theo người chủ nhà. Cả người con gái khoảng bảy tuổi trong nhà cũng sử dụng chiếc máy đó và đưa nó ra trước ống kính. Nhà báo hỏi cô bé, liệu em có biết những con số đó có ý nghĩa gì không. Cô bé trả lời: “Lúc thì nó nhiều hơn, lúc thì ít hơn.”

Cả cô bé hẳn rồi sẽ học cách suy nghĩ trong microsievert, tính toán để đổi microsievert sang milisievert và sống với becquerel.

Đến một lúc nào đó cô bé sẽ nghe được rằng ảnh hưởng của phóng xạ lên cơ thể con người được đo bằng milisievert (mSv=0,001 Sv) và microsievert (µSv=0,001 mSv). Có lẽ ai đó cũng kể lại cho em nghe rằng các chuyên gia có ý kiến khác nhau về mức phơi nhiễm phóng xạ tối đa cho phép. Cuối tháng Mười 2011, Bộ trưởng Bộ Y tế Nhật Yoko Komiyama khiến cho người ta lắng nghe với lời tuyên bố, rằng chính phủ muốn giảm độ nhiễm tối đa cho phép của thực phẩm từ hiện nay là năm xuống còn một milisievert trên một năm. Về việc này, tờ báo tiếng Anh Japan Times trích dẫn một nhà phóng xạ học, người ngạc nhiên là tại sao cả những trị tối đa cho phóng xạ từ môi trường xung quanh cũng không được giảm xuống, một khi trẻ em trong các thành phố Fukushima và Minamisoma phải chịu đựng một phơi nhiễm phóng xạ tương đối cao từ môi trường xung quanh. Ủy ban Quốc tế về An toàn Phóng xạ đưa ra độ phơi nhiễm phóng xạ cho phép là từ một cho tới hai mươi milisievert.

Tôi tính toán. Nếu như đứng trước nhà thị chính một năm trời, thì tôi có hơn một ngàn microsievert hay một milisievert. Nhưng một bài tính như vậy có đúng không?

Một nhà nữ hoạt động ở Tokyo nói như thế nào nhỉ: một ngày nào đó cô bị đau đầu, vì đã nghiên cứu thật nhiều về công nghệ nguyên tử, becquerel, milisievert và microsievert. Cô đã lập những tệp tài liệu thật dầy. Và rồi quyết định không ngồi trên đống sách của cô nữa, mà đi ra ngoài và to tiếng phản đối.

“Tôi thường tới nhà thị chính vào lúc sáu giờ sáng để nhìn lên những cái ở đó”, ông Norimitsu Ishibashi bảy mươi bốn tuổi nói, người đang đếm những tờ tiền giấy và tiền đồng ít ỏi trong két tiền của ông khi tôi vào cửa hàng giày của ông. Ông nói trong giọng thổ ngữ nặng của vùng này. Hôm nay ông đã không đến đó, nhưng trước đây hai, ba ngày thì là 0,48. Thỉnh thoảng cũng có người vào cửa hàng ông với máy đo riêng của họ. “Lần cuối ở trong cửa hàng của tôi là 0,24.” Ông ít lắng cho sức khỏe riêng của bản thân ông, chỉ lo cho tương lai của nước Nhật và lo cho trẻ em, mà thật ra thì ông ít nhìn thấy chúng ở đây hơn. Thỉnh thoảng có những đứa bé chạy ngang qua đây trong ô tô. “Tôi đã trên bảy mươi rồi, và ngay cả khi tôi bị nhiễm phóng xạ đi chăng nữa – mười năm nữa tôi tám mươi, rồi thì… rồi thì thật sự là cứ mặc kệ!” Ông Ishibashi cười, nhưng sự vui tươi không đến với đôi mắt của ông.

Cửa hàng của ông nằm ở trên đường Nhà Ga trong tỉnh Haramachi, cách biển tròn hai kilômét. Những ngôi nhà ở đây đã được con sóng thần dung tha cho. Đường Nhà ga dẫn tới một nhà ga chết. Không còn có tàu hỏa nào chạy đến Minamisoma cả. Tuyến đường này, nếu như nói chung là nó được tái xây dựng lại, cần phải được dời đi. Nhưng không có ai biết gì chính xác về điều này cả, hơn tám tháng sau 3/11.

Có thể nhanh chóng đi hết tất cả các cửa hàng trên con đường mua sắm. Hiện nay có mười bốn cửa hàng hoạt động, người bán giày nói. Một phần nhỏ của những gì trước đây. Tìm một quán cà phê hay một nhà hàng là khó khăn. Số ít các khách sạn mở cửa đã hết phòng. Công nhân đang dọn dẹp những đống đổ nát ở cạnh bờ biển cần có nơi ở.

Giày được xếp trật tự trên giá trong cửa hàng của Norimitsu Ishibashi và tuy vậy đã có một lớp bụi bẩn nhất định rồi. Dép lê và dép đi trong nhà theo kiểu truyền thống của Nhật, dép đi trong nhà, giày trong những màu nâu sậm cho người cao tuổi, không có giày ủng cao gót đang là mốt trong giới phụ nữ trẻ tuổi Nhật. Doanh thu của ông đã giảm tròn một nửa trong những tháng vừa qua, Norimitsu Ishibashi thở dài, và vợ của ông ló đầu vào trong một khoảng khắc, gật đầu, và lại biến mất: “Như cô thấy đó, đây là một thành phố không có người. Chỉ có một ít người quay trở về thôi. Nó là một thành phố buồn!” Tôi để ông ở lại đó, trước két tiền mở tung ra của ông với vài tờ tiền giấy giữa những đôi giày lỗi thời của ông.

Nhà thị chính Minamisoma. Hình: Wikipedia
Nhà thị chính Minamisoma. Hình: Wikipedia

Minamisoma là một thị trấn đặc biệt. Thị trấn này thành hình trước đây vài năm qua lần sáp nhập ba thị trấn không liên kết nhau với tròn bảy mươi ngàn nam nữ dân cư. Sau tai nạn trong nhà máy điện nguyên tử Fukushima, phần phía Nam của thành phố do khoanh vùng mà bị đưa vào khu vực cấm hai mươi kilômét, vùng tuyệt đối cấm không được ở trong đó. Người dân được di tản đi nơi khác. Quận Haramachi, nơi cũng có tòa nhà thị chính, thì lại nằm trong vùng giữa hai mươi và ba mươi kilômét từ nhà máy điện. Trước ngày 11 tháng 3 có tròn năm mươi chín ngàn người sống ở đây. Sau tai nạn, vùng này trở thành vùng đặc biệt mà ở trong đó người dân cần phải “sẵn sàng để di tản trong trường hợp khẩn cấp và nếu có thể thì cứ ở trong nhà của họ”. Ai muốn đi khỏi thì cứ đi. Trong những tuần và tháng đầu tiên sau ngày 11 tháng 3 năm 2011, dân số giảm xuống còn hai mươi ngàn,

Cuối tháng Chín 2011, các quy định đặc biệt cho vùng giữa hai mươi và ba mươi kilômét được bãi bỏ. Năm trường học chào mừng “lần trở về cuộc sống bình thường”. Nhưng chỉ có chín trăm trẻ em tới, dự định là hơn hai ngàn em.

“Thành phố của chúng tôi trước khi thảm họa xảy ra thì đã không sống động cho lắm rồi”, bà Yumiko Nunokawa bốn mươi mốt tuổi thừa nhận, người đang thắt một bó hoa đồng tiền đẹp màu đỏ thẩm. Cũng như nhiều vùng thôn quê khác, Tohoku cũng phải chịu đựng tình trạng lão hóa và di cư đi nơi khác. Yumiko Nunokawa, chồng bà và hai đứa con trai của bà ở tuổi bảy và mười ba thuộc trong số ít những người còn ở lại. Về mặt tài chính thì họ vừa đủ sống, bà cũng thuật lại, và cả bà cũng nói về những nỗi sợ hãi cho tương lai và về những niềm lo lắng vì phóng xạ, vì những đứa con: “Mặc dù vậy tôi vẫn không thể dứt khỏi nơi này được.  Chúng tôi đã nghĩ nhiều về việc này, và chúng tôi đã quyết định ở lại.” Và trong khi đang cầm bó hoa, bà cố giải thích: “Cô biết không, tôi sinh ra và lớn lên ở đây, ở đây là ngôi nhà cha mẹ tôi đã xây lên cho chúng tôi và là ngôi nhà mà một ngày nào đó các đứa con của tôi sẽ nhận lấy. Đối với tôi thì không có điều gì khác ngoài hiện diện ở đây, làm việc ở đây và sống ở đây. Tôi muốn tham gia tái xây dựng thành phố với niềm tin tốt đẹp. Và tôi cũng cố gắng truyền tải cảm giác đó cho các đứa con của tôi.”

Bó hoa đã được thắt xong. Nó được xếp vào với những bó hoa khác đã có ở đó và đang chờ khách hàng. Thời gian sau này, bà đã quen với cuộc sống có tia phóng xạ, người đàn bà nhỏ bé, xanh xao đó nói. Lúc trước bà còn mang một cái mặt nạ phòng độc, nhưng bây giờ thì bà không làm gì nữa. Ngoài trừ chú ý khi đi chợ, nhưng cả ở đây thì rồi cuối cùng rồi bà cũng phải tin vào những gì mà người ta bán cho bà trong cửa hàng.

Bà bán cá trên đường Nhà Ga cũng biết điều đó. Bà luôn phải giải thích cho khách hàng cá từ đâu tới, bà thở dài. Mỗi tuần nhiều lần, Fumiko Inagida và chồng bà thức dậy lúc ba giờ sáng và chạy xe cho tới Sendai. Họ mua cá ở đó từ miền cực Bắc của nước Nhật, từ Hokkaido, Aomori hay Akita. Mỗi lần như vậy họ đi mất sáu tiếng đồng hồ. Bến cảng của Minamisoma đã bị con sóng thần cuốn trôi đi. Ngôi chợ thời trước là một đống đổ nát cạnh bờ biển bị tàn phá, nơi mà xe ủi đất và xe xây dựng vẫn còn hoạt động.

Bà có tức giận cơ quan nhà nước, tức giận tepco không? Tức giận? Bà bán cá lắc đầu. Không, không tức giận. Bà cam chịu.

Và rồi bà hạ giọng xuống, mặc dù ngoài hai chúng tôi ra và chồng bà thì không có ai trong cửa hàng cả. Có những người được di tản đi và bây giờ sống trong khách sạn, họ được ưu tiên! Trong khi không hề có gì cho những người hoặc là ở lại hoặc là đã tự ra đi. Không hề có sự trợ giúp nào.

Sự ganh tỵ lan truyền đi, trong một xã hội mà trong đó đã từ lâu không còn có ai tin rằng nó là một xã hội của giới trung lưu nữa. Thảm họa của 11 tháng Ba không chỉ để lại Minamisoma bị vỡ tan ra thành những vùng đất.

“Thảm họa này cũng đã phá vỡ chúng tôi ra”, nhà phê bình văn hóa Hiroki Azuma sinh năm 1971 nói, và cụ thể hóa: xã hội trước đó đã vỡ ra rồi; không còn tình đoàn kết giữa các thế hệ, trong các cộng đồng, trong giới lao động. Thảm họa này chỉ làm cho những vết nứt đó có thể được nhìn thấy rõ hơn.

Ví dụ như trong thành phố Iwaki, nơi mà một khu dân cư với nhà ở tạm thời được xây lên cho cho tròn một ngàn tám trăm nạn nhân của động đất, sóng thần và tai nạn lò phản ứng, nhà ở của những người tỵ nạn nguyên tử khác biệt rõ ràng với nhà các nạn nhân của thiên tai. Những người này thì được đưa vào sống trong các dãy nhà buồn tẻ giống như container, còn cho những người kia thì lại là các ngôi nhà gỗ xinh xắn theo kiểu nhà cottage. Rằng sự tiện nghi ở bên trong những ngôi nhà gỗ không được cách nhiệt đó, trong những ngôi nhà ngột ngạt về mùa Hè và lạnh như băng vào mùa Đông, cũng không tốt hơn trong các container là bao nhiêu, việc này thì không làm thay đổi được gì nhiều ở các quyết định đã được đưa ra, những quyết định đã tạo nên sự ganh tỵ.

Một nhà trẻ ở Minamisoma được khử phóng xạ
Một nhà trẻ ở Minamisoma được khử phóng xạ

Sau thảm họa, quy định về những vùng đặc biệt với chỉ thị không được phép ra khỏi nhà đã dẫn tới việc, rằng tin đồn Minamisoma là vùng bị nhiễm phóng xạ nặng và nguy hiểm đã lan truyền đi một cách nhanh chóng, và không có sự giúp đỡ nào từ bên ngoài đã tới đây, không có nhà báo nào dám tới để tường thuật về nơi này, theo thị trưởng Katsunobu Sakurai. Và vì thế mà sau 3/11, thành phố đã bị cắt tiếp tế, lúc ban đầu không có nước uống, lương thực thực phẩm và xăng ở Minamisoma. Ông không có thông tin cụ thể nào từ chính phủ lẫn từ Tepco về tình hình ở nhà máy điện nguyên tử. Vì vậy mà ông đã sử dụng một phương tiện đặc biệt: vào ngày 24 tháng Ba 2011, ông đã gửi SOS ra thế giới thông qua YouTube và xin hãy giúp đỡ cho thị trấn đang chết của ông (và sau đó đã được Time Magazine bình chọn là một trong số một trăm người có ảnh hưởng nhiều nhất trên thế giới).

Thông điệp YouTube cũng được chính phủ ở Tokyo nghe được. Trợ giúp khẩn cấp đến. Cả từ nước ngoài nữa. Vào ngày 7 tháng Tư 2011, Sakurai trực tuyến trên Youtube thêm một lần nữa và thông báo cho thế giới biết rằng ông không nhận được thông tin nào về nhà máy điện nguyên tử cả.

Katsunobu Sakurai là một con người của hành động. Trong tháng Tám, Minamisoma là thị trấn đầu tiên trong tỉnh đã bắt đầu việc khử nhiễm phóng xạ trên toàn bộ diện tích. Trường học, nhà trẻ, nhà chăm sóc và công viên được làm sạch. Hoàn toàn không có sự giúp đỡ nào cho tư nhân cả, người chủ bốn mươi tuổi của một cửa hàng chén dĩa và hàng lưu niệm, Tori Hisao nói, từ thành phố cũng không. Người dân phải tự có trách nhiệm làm việc đó, theo thông tin từ nhà thị chính.

Người dân không được phép chờ đợi những người khác làm mọi việc cho họ, người thị trưởng nói: “Chúng tôi chỉ có thể thay đổi một cái gì đó khi tất cả tự tham gia vào. Đó là điều mà hiện giờ tôi yêu cầu từ người dân.”

Minamisoma có là một nơi chốn an toàn cho trẻ em không? Người thị trưởng không thể trả lời có cho câu hỏi này: “Chắc chắn là chúng tôi còn chưa trở lại ở mức như trước ngày 11 tháng Ba. Rất đáng tiếc là tôi phải nói như thế”, ông nói. Các chuyên gia cho rằng mức nhiễm phóng xạ không được quá một milisievert trong một năm, để không có hại tới sức khỏe. Ông cố gắng đạt tới điều đó. Và tuy là không có một sự gợi ý được nói ra, ông thêm vào: “Nhưng nếu so sánh với Chernobyl thì thật là cay nghiệt đó. Ở đây hoàn toàn không phải là một nơi chốn như vậy.”

Trong tương lai, người thị trưởng muốn dựa vào năng lượng tái sinh, dựa vào những nhà máy phát điện nhỏ với sinh khối, dựa vào năng lượng mặt trời và năng lượng gió, để không còn phụ thuộc vào năng lượng nguyên tử nữa. Ông không muốn để cho thị trấn của ông chết đi. Có những ý kiến phê phán cho rằng: ông nghĩ trước hết là về việc tái dựng lại thành phố của ông và nghĩ ít hơn về mối nguy hiểm phóng xạ cho con người.

Trong gian phòng họp của ông trong tòa thị chính có treo một tấm quảng cáo với những kỵ sĩ táo bạo của Nomaoi-Matsuri. Lễ hội này, hàng năm được tổ chức ở đây từ 23 tới 25 tháng bảy, là một truyền thống cổ xưa từ thời Samurai và thuộc vào trong số những vật thể văn hóa phi vật chất quan trọng nhất của Nhật. Trong tháng bảy 2011, tất cả mọi sức lực đã được liên kết lại với nhau để cho nó có thể diễn ra. Như là một dấu hiệu mạnh mẽ của sự sống: Chúng tôi không bỏ cuộc!

Judith Brandner

Phan Ba dịch

Sách đã được xuất bản trên Amazon: www.amazon.com/dp/B00G3436CG

Đọc các bài khác ở trang Ngoài tầm kiểm soát

Advertisements

4 thoughts on “Sống với máy đếm Geiger

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s