Quyền lực thứ tư: Trong cuộc đấu tranh giữa trực tuyến và ấn phẩm (phần 1)

Nếu như người ta muốn thử một trong những trò chơi chữ sực nhớ ra trong mối liên quan đến tên của tờ báo Zeit [Thời Gian] thì tôi ủng hộ cho ‘hợp thời’ (hợp Thời Gian). Nó đúng nhất. ‘Phi Thời Gian’ không còn phù hợp nữa, ngay cả khi các ông thánh của nhà này, chân dung của họ trang trí cho hành lang dẫn đến phòng của tổng biên tập, không thích nghe như thế. Marion Gräfin Dönhoff và Gerd Bucerius có nằm mơ cũng không thể tưởng tượng được, rằng trang bìa báo của họ có lần được tô điểm bởi một cái túi chườm nước nóng được nhét vào trong một cái áo len có vạch đủ màu. Nhưng có lẽ, không phải, chắc chắn là họ sẽ dịu xuống khi nhìn đến con số báo bán được hiện nay. Vì tất nhiên là họ cũng biết rõ rằng làm báo tốt, độc lập, là không thể có nếu như không có thành công về kinh tế.

“Trong khoảng khắc mà một tờ báo lâm vào tình cảnh khó khăn về kinh tế thì các điều kiện thay đổi ngay lập tức và rất mạnh”, Giovanni di Lorenzo nói, người chịu trách nhiệm cho cái hình bắt mắt kỳ lạ đó. “Người ta không còn đi theo chiều sâu được nữa, vì thiếu tiền cho các cuộc điều tra. Người ta không còn tiếp cận một cách thư giãn đến các câu chuyện được nữa, vì áp lực đã tăng lên. Nỗi lo sợ bị cho thôi việc lẫn quất trong bầu không khí của ban biên tập. Và điều tồi tệ nhất: có thể là người ta sẽ bắt đầu nhân nhượng điều này hay điều khác và qua đó mà đánh mất đi một phần của sự tự chủ.”

Giovanni di Lorenzo nắm vận mệnh của tờ Zeit từ tám năm nay. Trong khi trước đây mười năm người ta đã rung chuông báo tử cho tờ tuần báo này thì di Lorenzo đã biết cách không những chận được xu hướng đi xuống mà còn làm tăng con số phát hành lên thêm hai mươi phần trăm nữa. Với trên 500.000 số báo bán được, tờ ‘báo trí thức’ ở Hamburg là tờ báo Đức được đọc nhiều nhất sau báo Bild. Anh làm điều đó như thế nào? “Chẳng biết nữa”, anh ấy trả lời với một sự cởi mở khiến cho người ta không thể giận được, “đó cũng là thành công của những người tiền nhiệm Roger de Weck, Josef Joffe và Michael Naumann, những người đã bắt đầu hiện đại hóa tờ báo. Và cũng không có một công thức chung cho thành công. Người ta phải hết sức tỉnh táo, có lẽ diễn tả như thế là tốt nhất. Tất nhiên là có những nguyên tắc nhất định cho báo chí, nhưng nếu không muốn rơi xuống thì người ta phải liên tục chỉnh sửa đường hướng của mình và cải mới. Báo Zeit ngày nay có một giới độc giả rộng hơn là vào lúc giao thiên niên kỷ rất nhiều. Chúng tôi đã có thêm được rất nhiều bạn đọc trẻ, cái không chỉ có thể đọc được qua con số 40.000 số báo được sinh viên đặt dài hạn. Cho tới chừng nào còn có một liên kết như vậy thì tờ báo này cũng còn chưa phải chịu số phận lụi tàn”, anh thêm vào.

Chúng ta hãy nói thêm lần nữa về chiếc túi chườm nóng trong chiếc áo len cổ lọ. Nó chỉ đến một đoạn dài ba trang trong phần khoa học và được đặt cho dòng tít “Trái Đất sẽ không nóng ấm lên?”. Qua đó, tờ Zeit đã bước vào trong một cuộc thảo luận được khởi động bởi quyển sách Mặt trời lạnh. Tại sao thảm họa khí hậu không xảy ra, do Fritz Vahrenholt và Sebastian Lüning viết. Điều dễ hiểu là các luận điểm của hai tác giả làm lợi cho những người chống lại bước ngoặc năng lượng. Ngay sau khi “Mặt trời lạnh” vừa xuất bản, báo Bild lập tức tung ra một loạt bài ba phần: “LỜI NÓI DỐI VỀ CO2. Hãy ngăn chận sự điên khùng với mặt trời và sức gió!” Bây giờ, tờ Zeit phản ứng bằng cách kiểm lại các sự kiện. Đồng thời, chúng tôi biết được có một liên minh xoa dịu bao gồm doanh nghiệp, nhà nghiên cứu, chính khách và truyền thông hoạt động như thế nào trong các nước khác. Ví dụ như ở Hoa Kỳ, Trung Quốc, Liên hiệp Anh và Úc, nơi những người nghi ngờ biến đổi khí hậu còn thành lập cả một đảng riêng nữa.

Đề tài được khai thác rất khéo léo. Người đọc thật sự bị lôi cuốn vào trong vấn đề. Giovanni di Lorenzon thích thú nhận lời khen. “Tôi đang nóng lòng muốn biết câu chuyện này được độc giả của chúng tôi tiếp nhận ra sao”, anh nói. Rõ ràng là tốt, vì ở Zeit-Online, vài ngày sau câu chuyện của chúng tôi, bài kiểm lại các sự kiện là bài viết được bình luận nhiều nhất. “Thường thì các bài viết về môi trường cứ nằm trên kệ như chì”, di Lorenzo nhận xét. “Các khái niệm như biến đổi khí hậu hay bền vững dường như làm cho bạn đọc của chúng tôi kinh sợ. Từ chối các đề tài môi trường cũng có liên quan tới chính trị. Tại sao mà một vài câu hỏi quan trọng nhất của loài người lại ít được quan tâm đến như vậy?” Khó mà tìm được một câu trả lời chính xác. “Sự không quan tâm này có thể có liên quan tới điều là nhiều thảm họa tự nhiên hiện nay không thể nhìn thấy và không thể cảm nhận được, mặc cho tất cả các nhận thức khoa học. Ít nhất là trong Trung Âu. Các hậu quả thảm khốc từ cung cách làm kinh tế của chúng ta nằm trong tương lai và vẫn còn trừu tượng cho hiện tại.” Thêm vào đó, các hội nghị quốc tế lớn như ở Copenhagen hay Durban đã tạo ấn tượng cho người đọc, rằng giới chính khách không có khả năng hoạt động và vì vậy mà cũng không có khả năng giải quyết được các vấn đề. “Cả hai điều đó, sự vô hình và cảm nhận bất lực, có lẽ đã khuyến khích cho người ta cố quên đi. Nhất là khi nó là một đề tài không dễ chịu, và nhiều người đoán rằng bảo vệ khí hậu có hiệu quả cũng đòi hỏi ở họ một điều gì đó, rằng họ phải thay đổi thói quen và cách sống của họ và có thể là phải chấp nhận cả nhiều cắt giảm nữa.”

Người ta phải làm như thế nào với những phản kháng đó? Đối với một tờ báo như tờ Zeit, đây là một câu hỏi rất đặc biệt. “Biên tập viên trong các mảng Kiến thức, Kinh tế và Chính trị của chúng tôi thường xuyên nghiên cứu về các thách thức trong chính sách bảo vệ môi trường, và họ cố dùng mọi cách để tạo sức hấp dẫn cho các câu hỏi này, kích động suy nghĩ và tạo nên một nhận thức. Đối với chúng tôi là nhà báo thì chính các phản ứng cự tuyệt của độc giả chúng tôi phải là một thúc đẩy để nghĩ ra cái mới nhiều hơn nữa. Chúng tôi phải luôn luôn tự hỏi chúng tôi thu hút được con người như thế nào, chúng tôi có thể khởi động một cuộc tranh luận mang tính xây dựng và bền vững như thế nào.”

Như một ví dụ về việc người ta thu hút được con người cho một đề tài như thế nào, anh kể ra một bài phóng sự mà anh đã giao cho thực hiện ngay sau khi nhậm chức. Nó nằm trong một hồ sơ về toàn cầu hóa. “Chúng tôi đã giải thích toàn cầu hóa qua ví dụ của một cái máy cạo râu hiệu Braun. Chúng tôi đã tháo tung cái máy đó ra và đi đến tận những nơi đã sản xuất ra các bộ phận đó.” Câu chuyện đó đã được trao tặng Giải Henri Nannen nổi tiếng. Trong buổi lễ trao giải, người hướng dẫn chương trình hỏi tác giả, anh ấy đã phải bay bao nhiêu chuyến bay để khảo sát. “Phóng viên của chúng tôi trả lời, tổng cộng là 31 chuyến”, di Lorenzo nói. “Khi nghe được con số này, chính tôi cũng đã tái mặt, vì người xuất bản cũng có mặt trong buổi lễ đó. Hầu như không một tờ báo nào có thể chi tiêu như vậy cả. Chỉ trong những trường hợp hết sức đặc biệt. Nhưng có những câu chuyện cần thời gian và tiền bạc. Trong trường hợp này thì đã đáng công, vì nhờ phóng sự đó mà con người có được một mường tượng toàn cầu hóa có nghĩa là gì. Công thức của tờ Zeit là: khai sáng nhưng không giơ ngón tay trỏ [giảng dạy] lên, không gây hoang mang hay dọa dẫm về mặt đạo đức.” Thuộc vào đó, theo di Lorenzo, cũng là việc người ta chỉ ra triển vọng tương lai và diễn đạt chính sách bảo vệ môi trường không phải như là một điều xấu cần thiết, mà là một cơ hội. “Vẽ nên một bức tranh không xuất hiện lần tận thế mà cho thấy một thế giới xanh có những công việc làm hấp dẫn và cải mới kỹ thuật ở trong đó. Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là những thành phố mà người ta thích sống ở trong đó.”

Đối với George Soros, người có nhiều ảnh hưởng tài chính nhất thế giới, chỉ có một câu hỏi, cái quyết định liệu loài người sẽ có một tương lai đáng sống hay là không. Và câu hỏi đó là: chúng ta có vươn tới sự thật hay không? Câu trả lời của con người đầy quyền lực gốc Hungary đó làm tan vỡ mọi ảo mộng. Với những khả năng ngày một tăng, những cái mà chúng ta đã phát triển trong lĩnh vực tiếp thị và tuyên truyền thuyết phục dư luận, thì các cấu trúc quyền lực đang tồn tại, cả những cấu trúc dân chủ nữa, cũng có khuynh hướng cuối cùng thì chẳng còn muốn biết sự thật nữa, mà tạo nên một hiện thực phục vụ cho các mục đích của họ. Các giới truyền thông, theo Soros, đang nổ lực cùng dệt những bộ y phục mới cho hoàng đế.

“Mối nguy hiểm, rằng các giới truyền thông tạo nên hiện thực riêng của họ, thật sự là có”, Giovanni di Lorenzo nói. “Vì vậy, thực hiện những hình thức làm báo vượt ra xa khỏi cái chuông mà chúng ta đang sống ở dưới đó là một điều rất quan trọng. Ví dụ như phóng sự. Nếu như có một khả năng để mô tả hiện thực thì đó là qua các bài phóng sự, cũng là một phương pháp mà tất cả các tờ báo tốt rất coi trọng.”

Trong mọi hoạt động báo chí: Giovanni di Lorenzo không có ảo tưởng về ảnh hưởng của tờ báo anh đến các phát triển chính trị xã hội. “Tôi tin rằng một tờ báo riêng lẻ thì hầu như không có tác động gì”, anh nói, “đó có là Spiegel, Süddeutsche, FAZ hay Zeit đi nữa thì cũng thế. Không một tờ báo riêng lẻ nào có thể xoay ngược được một đề tài hay gây ảnh hưởng đáng kể, nhưng tập trung lại theo một hướng, được tăng cường bởi yếu tố lâu dài, cái đó thì có tác động. “Có thể cảm nhận rõ điều đó ở vụ Christian Wulff.” Tất nhiên, đó là một vụ cố tạo ý kiến một cách ồ ạt. Đó là lần đối đầu với một sự việc thật hết sức đáng xấu hổ và trong tổng số thì đúng là không thể chấp nhận được. Đại đa số người dân cho rằng ông tổng thống đã không thành thật, nhưng chỉ phân nửa yêu cầu ông ấy từ chức, việc đó thể hiện một ý thức công lý cân bằng. Nếu như quá tập trung và quá mạnh bạo thì người dân sẽ nghi ngờ.”

Âm thanh trong bản giao hưởng truyền thông nói chung là đã trở nên thô cộc hơn, di Lorenzo nói, chắn chắc cũng bởi vì đã được cổ vũ bởi cung cách phát biểu ý kiến trong Internet. “Xu hướng viết tung hô hay đè bẹp giống nhau đã tăng lên. Điều này cũng có liên quan tới việc phe phái đã ít đi. Thời trước là như thế này: nếu những tờ tự do cánh tả tấn công một chính khách nhất định thì các giới truyền thông bảo thủ lập tức tạo thành một mặt trận bảo vệ và ngược lại. Bây giờ không còn như thế nữa. Nhìn như thế thì giới nhà báo chúng ta hiện nay đang có một ấn tượng đoàn kết lớn hơn, cái thỉnh thoảng đã dẫn dụ chúng ta đi đến sự quá mức trong những phán xét của chúng ta. Như theo tôi thì Guido Westerwelle rõ ràng là đã bị phê phán quá nhiều. Người ta cũng có thể nhìn thấy được ở những ví dụ nhỏ hơn. Như đạo diễn Helmut Dietl và phim mới của ông ấy. Dietl bị viết vùi dập trong một sự thô lỗ tới mức người ta nghĩ rằng Zettl là tác phẩm tồi tệ nhất đã từng được chiếu trong rạp chiếu bóng Đức. Rồi người ta đi xem phim – tất nhiên là phát hiện ra nhiều nhược điểm –, nhưng người ta không thật sự hiểu được các phê phán mang tính hủy diệt đó, những cái được ném vào một người từ ở khắp mọi nơi. Các thước đo đã rơi ra khỏi khuôn khổ trong những năm vừa qua.”

(Còn tiếp)

Dirk C. Fleck

Phan Ba dịch

Đọc những bài trước trên trang Quyền lực thứ tư

Advertisements

3 thoughts on “Quyền lực thứ tư: Trong cuộc đấu tranh giữa trực tuyến và ấn phẩm (phần 1)

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s