Con đường Myanmar (1): Một viên tướng trở thành người tốt

Christoph Hein / Udo Schmidt

Nhà xuất bản Picus

Phan Ba dịch

Người này thì đi chân trần trong dép tắm và trên đó là cái xà rông cổ truyền có vạch xanh nước biển, người kia trong bộ comlê màu đen, giày sang trọng và một cái cà vạt: khi Tổng thống Mỹ Barack Obama đến thăm Thein Sein, Tổng Thống Myanmar, trong thành phố Yangon, những sự tương phản hầu như không thể nào to lớn hơn nữa. Chưa từng bao giờ có một tổng thống Mỹ đến thăm Myanmar trước đó. Trước đây vài tuần vẫn còn chưa có ai chờ đợi từ Obamar một chuyến viếng thăm như thế. Nhưng trong cuối Thu 2012, đất nước này đang sống trong một thời kỳ chuyển tiếp – trong thời quá độ từ một chế độ độc tài quân đội sang một nền dân chủ được ban bố. Thein Sein, vị tổng thống, đại diện cho cả hai hệ thống. Từ một thành viên của nhóm quân đội cầm quyền, viên tướng này đã biến thành nhà cải cách đất nước.

Mãi đầu tháng 2 năm 2011, sau cuộc bầu cử quốc hội đầu tiên – bị tranh cãi – từ hai mươi hai năm nay, ông ấy mới được tuyên thệ trở thành tổng thống dân sự. Trước đó, ông ấy đứng trong vị trí lãnh đạo của giới quân sự cầm quyền, nô dịch hóa và tàn phá Myanmar, từ 2007 là thủ tướng. Vào ngày 30 tháng 3 năm 2011, “Hội đồng nhà nước về Hòa bình và Phát triển” được chính thức giải tán và Thein Sein tuyên thệ trở thành tổng thống nhà nước cùng với chính phủ mới bao gồm năm mươi tám người. Vừa mới là tổng thống, Chủ tịch Hội đồng An ninh Quốc gia và Tổng tư lệnh quân đội, người đàn ông đã có tuổi này với đầu hói hết nửa và chiếc kính đeo mắt gọng vàng đã lộ hình là một nhà cải mới toàn hảo. Vị nguyên thủ quốc gia, về mặt hình thức là đầu tiên của đất nước này kể từ lần đảo chánh quân sự năm 1962, trả tự do cho các tù nhân chính trị, công nhận người nữ lãnh tụ đối lập Aung San Suu Kyi trong vai trò của bà ấy, mở cửa cho nền kinh tế. Với mỗi một tuần trôi qua trên đất nước này, thế giới lại càng ngạc nhiên nhiều hơn về viên tướng không có quân phục đấy. Trong y phục dân sự, ông ấy trông giống như một người thầy giáo tiếng La tinh, một viên kế toán, có lẽ là một dược sĩ – nhưng không giống như một thành viên dẫn đầu của chính quyền quân đội đã chịu trách nhiệm cho cái chết của hàng ngàn con người. Không một ai tin rằng người sĩ quan đã được thanh minh đó lại có một sự biến đổi như thế.

Tối tối, trong nhà của mình, ở phía sau cánh cửa đóng kín, ông ấy chắc cũng không thể tin được chính bản thân mình: trong mùa Xuân 2012, tờ Time Magazine bình chọn Thein Sein thành một trong số một trăm nhân vật có ảnh hưởng nhiều nhất trên thế giới. Tên của ông ấy nằm trên danh sách đề cử cho Giải Nobel Hòa bình. Và Thant Myint-U, tác giả và là con trai của cựu tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, U Thant, vinh danh Thein Sein như là “kiến trúc sư của một trong những biến đổi dân chủ ít có khả năng nhất trên toàn thế giới”. Theo cách nhìn của ông ấy, con người sáu mươi bảy tuổi này đang tìm thế cân bằng theo nhiều hướng: “Ông ấy phải sắp đặt chính phủ theo hướng dân chủ, cải cách một trong những nền kinh tế quốc dân lạc hậu nhất trên thế giới, và thương lượng chấm dứt hơn một tá các xung đột sắc tộc đã kéo dài lâu nay.” Tất cả những việc đó, trong khi ông ấy phải làm sao cho các tương lĩnh trước đây không nổi giận, những người vẫn còn quyết định chính phủ, liên kết các chỉ huy quân đội, giới doanh nhân, các đảng đối lập và xã hội dân sự trẻ tuổi.

Rõ ràng là máu vẫn còn vấy trên bàn tay của viên tướng qua đêm trở thành dân sự: Thein Sein là thủ tướng, khi chính quyền quân đội chấm dứt cuộc nổi dậy hòa bình của các nhà sư trong một biển máu năm 2007. Và trong vai trò đấy, ông ấy cũng là người ít nhất là phải cùng chịu trách nhiệm khi những người giúp đỡ nước ngoài không được phép nhập cảnh sau cơn bão Nargis năm 2008 – hơn một trăm ngàn người đã thiệt mạng trong lúc đó. Theo huyền thoại, Thein Sein đã nhận ra được tính cần thiết của những cải cách ngay trong lúc vẫn còn ngồi trong chiếc trực thăng bay trên những vùng ngập lụt mà ngôi làng quê hương của ông ấy cũng nằm ở trong đó.

Trong bộ tham mưu của các tướng lĩnh, Thien Sein có quê từ miền Nam của đất nước chưa bao giờ được kính trọng nhiều. Người ta nói rằng ông ấy là một con người đồng tình với tất cả, như là một người lúc nào cũng gật đầu. Nhà cố vấn và cũng là người viết diễn văn cho ông ấy Nay Wing Maung mô tả ông ấy là “không tham vọng lẫn không quyết định nhanh chóng  lẫn lôi cuốn, nhưng rất ngay thẳng và thật thà”. Trong nhân dân, có người gọi ông ấy là “Mr. Clean”, vì ông ấy không tham nhũng nhiều như đồng nghiệp của ông ấy trong hệ thống dễ bị mua chuộc của Myanmar. Người ta nhận ra điều đấy từ đâu? Vì ông ấy cho tới nay vẫn không giúp đỡ ngôi làng quê nghèo nàn của ông ấy, không khoe khoang ở đấy như những người khác, không cho xây chùa tưởng niệm Đức Phật và chính mình. Surin Pitsuwan, cho tới 2012 là tổng thư ký hùng biện của cộng đồng các nhà nước Đông Nam Á ASEAN, cộng đồng mà Myanmar cũng thuộc trong đó, mô tả Thein Sein là “rất mềm mỏng, rất hiền hòa và rất cẩn thận”.

Các đặc tính đó đã đẩy ông ấy trôi dạt lên đến tận trên cao trong chính quyền quân đội: từ 2001 đến 2003, ông ấy là người phụ tá cho Than Shwe, viên tổng tư lệnh đáng sợ. Không có sự đồng ý của ông ấy thì Thein Sein không bao giờ được phép nhận quyền lãnh đạo đất nước đi đến dân chủ. Con đường thăng tiến của ông ấy không được vạch sẵn ra từ bé. Thein Sein xuất thân từ hoàn cảnh nghèo khổ. Ở Kyonku, nơi đồng bằng rộng lớn của con sông Irrawaddy mở ra biển Andaman, cho tới ngày nay vẫn còn không có điện và không có nước máy. Cha của ông ấy, người cũng như nhiều người dân Myanmar khác có thời đã là nhà sư và sau đó là nhà giáo, đã từng dệt chiếu và bán mì từ một căn nhà nghèo nàn dọc theo con đường bụi bặm và làm cu li kiếm tiền ở bến tàu. “Đối với tôi, cái nghèo là dấu ấn lên tuổi thơ của tôi. Vì thế mà giảm nghèo là yếu tố quan trọng nhất của cuộc cải cách”, Thein Sein nói rất mang tính chính khách. Người con trai thoát khỏi cảnh nghèo nàn của gia đình mình, cũng như nhiều nam thanh niên Myanmar khác, qua lần bước vào Học viện Quân sự. Ở độ tuổi bốn mươi, viên tướng đứng thứ tư của đất nước được phép viếng thăm Trung Quốc và Singapore trong những chuyến đi ra nước ngoài đầu tiên.  Sau đó, khi ông ấy là viên tướng chịu trách nhiệm cho vùng người Shan ly khai ở miền Bắc, ông ấy được cho là đã hành xử ít tàn bạo hơn những người khác. Tất nhiên là giới đối lập lan truyền rằng thời trước Thein Sein đã thích ra sân golf hơn là quan tâm đến một chiếc máy bay đã rơi xuống vùng của ông ấy.

Ngược lại, về việc mở cửa cho đất nước của mình thì rõ ràng là người tổng thống tự làm lấy. Khi đạo luật đầu tư hết sức quan trọng cho sự phát triển bị những người crony, những người đồng minh của chính quyền quân đội, làm mềm đi để họ hưởng lợi từ đó, văn phòng tổng thống đã lập tức thu hồi nó lại và chỉnh sửa ở nhiều điểm để tạo cho người nước ngoài có được những khả năng lớn hơn trong công cuộc xây dựng đất nước.

Nhưng thành tựu to lớn nhất của Thein Sein là sự công nhận Lady: nữ lãnh tụ phe đối lập Aung San Suu Kyi biết rằng bà ấy đã nhận được gì từ người thủ tướng đó. Và điều đấy cũng đúng theo chiều ngược lại: cả hai người có tuổi bằng nhau, và không ai trong hai người này có thể đóng vai trò của mình trong nước Myanmar mới mà không có người kia. “ASSK” bắt đầu tin tưởng, khi Thein Sein mời bà ấy vào dinh tổng thống trong tháng 8 năm 2011, nơi bà nhìn thấy một bức ảnh khổng lồ của cha bà, của người anh hùng dân tộc Aung San. Viên cựu tướng lĩnh và người phụ nữ bị đàn áp nhiều năm trời đã bắt tay nhau ở dưới đó. Thein Sein còn đi tiếp nữa:  ông ấy không ngần ngại công khai tuyên bố sự kính trọng của mình đối với gia đình của người phụ nữ đấu tranh cho tự do: “Nếu như anh nhìn vào lịch sử của đất nước chúng tôi thì tấm gương duy nhất mà tôi có được chính là người anh hùng giành độc lập của chúng tôi, Tướng Aung San.” Với sự hiện diện của người vợ và mẹ của hai người con gái của gia đình, băng đá giữa người phụ nữ đấu tranh phản kháng và thành viên chính quyền quân đội đã tan chảy. Trong khi đó, vài tháng trước đây Aung San Suu Kyi còn bị giới quân đội căm ghét cho tới mức nhà độc tài toàn trị Than Shwe cấm không cho phép nói tên của bà ấy ra trước mặt ông.

Aung San Suu Kyi biết rõ rằng hiện bây giờ chỉ có Thein Sein là có thể tiếp tục đẩy mạnh quá trình cải cách. “Tôi nghĩ Thein Sein thành thật”, người nữ trí thức đấy để cho cả thế giới trích dẫn. Và Thein Sein cũng biết rằng Aung Sau Suu Kyi có đủ quyền lực để đánh đắm bất kỳ một dự định nào của chính phủ. Thế nhưng sự yên lặng của người phụ nữ đấu tranh đó mang lại cho ông ấy tính chính danh mà ông ấy cần để có thể lấy điểm trong Myanmar và trước hết là ở nước ngoài.

Giống như một đôi vợ chồng già, những người là địch thủ của nhau trước đây đã tạo một thỏa hiệp với nhau vì một Myanmar mới – “không với bạn và không thể không có bạn”, nó là như thế. Nếu như họ vẫn còn ngáng trở nhau trong những chuyến công du vào những tuần đầu tiên – sau khi AungSan Suu Kyi đến thăm Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Thái Lan trong chuyến đi nước ngoài đầu tiên của bà ấy sau lần bị quản thúc tại gia, Thein Sein đã hủy bỏ không tham gia nữa –, họ nhanh chóng học được cách cũng để cho người kia đóng vai trò của mình ở nước ngoài. Vài tháng sau đó, khi ở New York, Thein Sein cũng nói về người Lady: “Aung San Suu Kyi có một vai trò mang tính quyết định trong quá trình cải tổ. Bà ấy là nghị sĩ của Quốc Hội và bà ấy đã làm việc với chúng tôi để đẩy mạnh một vài cải cách. Bà ấy là một người đồng nghiệp tốt. Tôi chắc chắn là bà ấy đang làm những gì mà bà ấy có thể làm, để hoàn thành quá trình cải cách.” Chỉ sau vài tháng trong chức vụ khó khăn, viên cựu tướng lĩnh đã tìm thấy những từ ngữ đúng đắn: “Di sản chính trị của tôi là việc chỉ cho thế hệ kế tiếp thấy rằng chúng tôi tôn trọng sự khác biệt; chúng tôi có ý kiến khác nhau, nhưng chúng tôi có thể làm việc cho cùng một mục đích vì đất nước này. Ngay với cả sự kình địch chính trị của hai thập niên vừa rồi.” Rằng “kình địch chính trị” chính là một sự tô điểm có một không hai khi nhìn đến những bất công và thống khổ mà Thein Sein và những người đồng nghiệp trong chính phủ quân đội của ông ấy đã mang lại cho đất nước này, điều đấy thì ông cố tình ỉm đi.

Nhưng liệu vị tổng thống đã tỉnh ngộ như thế có thể tự mình “hoàn thành quá trình cải cách” hay không? “Nếu theo ý tôi thì tôi chỉ muốn đứng đầu đất nước một nhiệm kỳ thôi”, ông ấy nói. “Nhưng các quyết định trong tương lai tất nhiên là phụ thuộc vào nhu cầu của đất nước và mong muốn của người dân.” Sức khỏe của ông ấy không được tốt. Vị tướng phải để cho gắn một máy tạo nhịp tim trong thành phố Singapore hoa lệ – trong quê hương đã bị chính ông ấy và các đồng nghiệp trong chính quyền quân sự tàn phá thì việc đấy không đủ an toàn đối với ông.

Ngay cả khi Thei Sein cùng với người nữ lãnh tụ phe đối lập quyết định tốc độ mở cửa Myanmar, thì vẫn còn không rõ là ông ấy muốn đi đến đâu. Vị tổng thống chỉ thỉnh thoảng mới đưa ra những lời nói ám chỉ. Như ông ấy đã xin lỗi cho giới quân đội cầm quyền, rằng quân đội không còn sự lựa chọn nào khác khi giành lấy quyền lực vào cuối những năm 80, để tái lập “hoàn bình và ổn định”. Và rằng các tướng lĩnh với hai mươi lăm phần trăm số phiếu vẫn tiếp tục giữ quyền phủ quyết, điều đấy là hợp lý theo quan điểm của ông ấy: điều này tương tự với các hoàn cảnh trong thời quá độ ở Nam Hàn và Indonesia. Nhưng như vai trò của giới quân đội giảm dần đi cùng với sự ổn định của nền dân chủ trong cả hai nước đó, thì điều đấy cũng có thể xảy ra ở Myanmar.

Christoph Hein / Udo Schmidt

Nhà xuất bản Picus

Phan Ba dịch

Đọc những bài khác ở trang Con đường Myanmar

 

Advertisements

5 thoughts on “Con đường Myanmar (1): Một viên tướng trở thành người tốt

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s