Ngọn đuốc sống (hết)

Dialika Neufeld

Phan Ba dịch từ Der Spiegel số 26 / 2012

Hành động tự thiêu như hình thức chống đối về chính trị đã khiến cho thế giới quan tâm đến kể từ những năm 60, nhưng phần nhiều là những trường hợp riêng lẻ. Tháng 6 năm 1963, nhà sư Thích Quảng Đức đã tự thiêu để chống lại chính phủ Nam Việt Nam. Trong những năm cuối của thập niên 1960, người dân ở Hoa Kỳ tự thiêu để chống lại cuộc Chiến tranh Việt Nam. Trong quá trình nhiều năm, người đối lập trong các quốc gia Đông Âu khác nhau đã tự thiêu, như mục sư Tin Lành Oskar Brüsewitz từ Đông Đức. Trong nước Cộng hòa Liên bang Đức, cô gái trẻ tuổi người Thổ Nhĩ Kỳ Semra Ertan đã tự thiêu tại một ngã tư đường phố Hamburg năm 1982 vì sự thù địch người nước ngoài đang tăng lên. Cả Mùa Xuân Ả Rập cũng bắt đầu với lần tự thiêu của người bán trái cây Mahammed Bouazzizi.

Tưởng niệm những người Tây Tạng đã tự thiêu trong chùa ở Majnu-ka Tilla
Tưởng niệm những người Tây Tạng đã tự thiêu trong chùa ở Majnu-ka Tilla. Ảnh: Der Spiegel

Khi Jamphel 19 tuổi, anh ấy tìm giấy và viết trên đấy những câu như “Không có nhân quyền ở Tây Tạng” hay “Tự do cho Tây Tạng”. Anh ấy làm điều đấy hoàn toàn một mình, lúc đầu anh ấy cũng không nói gì với bạn bè của anh ấy, mối nguy hiểm bị cảnh sát Trung Quốc bắt được là quá lớn. Anh ấy đi trên đường phố vào ban đêm và dán truyền đơn của anh ấy lên tường của các chi nhánh ngân hàng tại địa phương và ở đồn cảnh sát.

Đó là hành động nhỏ của một thanh niên trẻ tuổi đang nổi giận. Anh ấy trốn ngay trong đêm đó. Anh ấy đến được biên giới và cố tìm cách đi từ đấy qua Nepal đến Ấn Độ để sống lưu vong. Anh ấy bị nhân viên biên phòng Trung Quốc bắt được, họ đẩy anh vào tù.

Sau này, anh ấy sẽ thuật lại cho bạn bè về những gì mà anh ấy đã trải qua: “Đồ chó Tây Tạng”, “Đồ phân Tây Tạng”. Anh ấy bị giam giữ trong những gian phòng tối tăm nhiều ngày liền, bị đánh đập và thỉnh thoảng bị tra tấn, với những vật nhọn mà họ đẩy vào dưới móng tay của anh ấy. Anh ấy bị giam giữ hơn bốn tuần, bị chuyển chỗ nhiều lần. Đến một lúc nào đó, anh ấy lưu lạc về đến gần quê nhà của anh ấy, và mẹ của anh ấy mua anh ấy ra khỏi tù. Sau đó, Jamphel là một con người khác, bạn bè của anh ấy nói.

Bây giờ anh ấy bị đau đầu, mắt hoạt động không còn tốt nữa, có lẽ do ở lâu trong bóng tối trong phòng giam. “Thỉnh thoảng, anh ấy thét lên vào lúc ban đêm”, Tsering nói, lúc sống lưu vong vẫn còn thế. Rồi Jamphel nói với anh rằng anh ấy đã mơ về trại giam.

Năm 2006, anh ấy lại tìm cách bỏ trốn. Lần này anh ấy tới được Nepal, vào trại quá cảnh dành cho những người tỵ nạn Tây Tạng. Qua được con đường trên Himalaya mà nhiều người đã thuật lại rằng nó nguy hiểm và khó lòng đoán trước được. Vào ngày 6 tháng 3 năm 2006, Jamphel đăng ký tại Dharamsala trong trại tiếp nhận người tỵ nạn Tây Tạng. Trong thành phố nằm trước Himalaya mà Đức Đạt lai Lạt ma cũng đã chạy trốn đến đấy trước đây 53 năm.

Dharamsala là nơi hành hương cho các nhà sư và nữ tu, những người leo lên núi trong chiếc áo cà sa màu đỏ cam. Dharamsala cũng là nơi hành hương cho những người Phương Tây, những người với ba lô và tóc bết lại với nhau đến đấy để đi tìm bản thân. Ai đến đấy đều ước mơ được ở gần Đức Đạt lai Lạt ma. Đối với Jamphel, đấy là ngày đầu tiên trong tự do. Đấy cũng là ngày đầu tiên của anh ấy trong sự bơ vơ của cuộc sống lưu vong.

Bây giờ Tsering, người em họ, lôi va li của Jamphel ra từ trong tủ, màu xanh ô liu, hiệu Summit. Cả một cuộc đời nằm ở trong đó, được xếp lại một cách ngăn nắp. Những vật ở trong va li, bên cạnh sách của anh ấy, là tất cả những gì mà Jamphel sở hữu trong cuộc sống lưu vong: một cái quần nhung kẻ, hai cái quần jeans, ba quần short, vài cái áo thun và, ở trên cùng, là một lá cờ Tây Tạng, được cuộn lại thành một cái gói nhỏ. Jamphel cũng cất ở trong đấy năm thẻ căn cước, cả thẻ lưu vong của anh ấy, cái mà anh ấy nhận được sau khi bỏ trốn. Trên tấm ảnh, gương mặt anh ấy trông gầy ốm. Người ta có thể nhìn thấy được những gì mà anh ấy đã trải qua.

Những người đến được với cuộc sống lưu vong thường có một quyết định: hoặc là họ bỏ lại quá khứ và nắm lấy những cơ hội mà đất nước mới đưa ra cho họ.  Hoặc là họ hoạt động chính trị.

Jamphel quyết định hoạt động chính trị. Sau một thời gian ngắn trong trại tỵ nạn, anh ấy nhận được giấy nhập học cho Tibetan Transit School, một trường nội trú trên núi. Cờ cầu nguyện bay trên các sườn núi. Học trò trong áo trắng đồng phục vội vã vào lớp học. “Jamphel hết sức ham học khi anh ấy đến đây”, Tsering thuật lại, “anh ấy muốn biết tất cả. Anh ấy đọc, đọc và đọc.”

Phòng của anh ấy vẫn còn đó. Phòng số 29 trong nhà nam khu 3, giấy dán tường màu xanh lá mạ, thảm màu đỏ, ngồi co chân lại trên một trong số năm chiếc giường là người cùng phòng ngày xưa của anh ấy Sirwou. Anh chỉ đến một cái giường cao bằng sắt, ở đầu giường đó có sách giáo khoa, một quyển mang tựa “Tibet under Communist China”, bên cạnh đó là một trái tim bằng vải lông. “Anh ấy đã ngủ ở đấy”, Sirwou nói.

Jamphel học càng nhiều thì anh ấy càng trở nên chính trị. Anh ấy thường ở cả ngày trong thư viện. Bây giờ anh ấy đã có thể tiếp cận được với tất cả những kiến thức mà anh ấy thiếu. Anh ấy cố lôi kéo bạn đồng học. Tranh luận với họ về tình trạng nhân quyền ở Tây Tạng, về việc Đức Đạt lai Lạt ma có thể trở về Lhasa như thế nào.

Anh ấy có kế hoạch tự thiêu lần đầu tiên năm 2008.

Đó là năm của những cuộc nổi dậy lớn trong Tây Tạng. Đại hội Thanh niên Tây Tạng (TYC) tổ chức một cuộc biểu tình ở Delhi để chống lại lần tổ chức Thế Vận Hội ở Bắc Kinh. TYC là một tổ chức của những nhà hoạt động đòi hỏi, khác với Đức Đạt lai Lạt ma, một nền độc lập toàn phần cho Tây Tạng. Cũng là tổ chức đã tiến hành cuộc phản đối Hồ Cẩm Đào vào ngày 26 tháng 3. Jamphel cũng như nhiều thanh niên Tây Tạng khác thường tham gia vào trong các sự kiện đấy. Anh ấy đăng ký làm tình nguyện viên khi cần sự giúp đỡ tại các cuộc biểu tình hay tại các sự kiện tôn giáo lớn. Lần này, Jamphel và Tsering cũng nghỉ học và bước lên chiếc xe buýt về Delhi.

Tsering nhớ lại lúc họ đến khách sạn thanh niên trong Delhi, nơi nhóm của họ nghỉ ở đó, và nhớ rằng Jamphel đã nói với anh ấy: “Hôm nay anh sẽ tự thiêu.”

“Anh dọa”, Tsering nói.

“Không đâu”, Jamphel trả lời. Anh ấy chỉ cho Tsering xem một chai xăng.

Tsering gọi điện thoại đến một người họ hàng lớn tuổi của Jamphel, và bắt buộc Jampel phải nói chuyện với người đó. Về việc cái chết của anh ấy chỉ là một sự phung phí. Về việc rằng là người sống thì anh ấy có thể đạt được nhiều điều hơn nhiều. Anh ấy kéo những người bạn khác đến, và họ đã giật được chai xăng. Họ cùng nhau đi xe về Dharamsala. Tsering nói: “Tôi nghĩ, anh ấy đã hiểu rồi.”

Người em họ Tsering trong khu phố của anh ấy ở Delhi
Người em họ Tsering trong khu phố của anh ấy ở Delhi. Ảnh: Der Spiegel

Đó là ngày thứ 42 sau khi Jamphel qua đời, và trong chùa Tsug-la Khang, chùa chính trong Dharamsala, người Tây Tạng chuẩn bị những cây đèn dầu cho anh ấy. Họ muốn giúp linh hồn của anh ấy tìm thấy con đường đúng đắn vào cuộc sống kế tiếp. Từ khi anh ấy qua đời, cứ bảy ngày là họ làm điều đấy một lần.

300 người đã đến chùa, họ ngồi xếp bằng xuống đất và đọc kinh của họ. Một tấm áp phích khổng lồ treo trên đầu họ. Trên đó là các bức ảnh của Jamphel và những người Tây tạng khác đã tự thiêu trong năm vừa rồi.

Ngồi ở giữa là Tenzin Tsundue. Anh ấy là người lãnh đạo Đại hội Thanh niên Tây tạng của Dharamsala. Anh ấy nói: “Đối với tất cả chúng tôi, Jamphel đã xuất hiện như một quả cầu lửa khổng lồ.” Tsundua thắt một dải khăn đỏ trên tóc của anh ấy, thêm vào đó là một chiếc kính mắt to và tròn có gọng đen, anh ấy trông giống như Mr. Miyagi trẻ. Anh ấy là một nhà hoạt động nổi tiếng, hay bị bắt giam. Vào ngày này, anh ấy tổ chức cuộc tưởng niệm những người đã chết vì nghĩa.

Tsundue nhìn các cuộc tự thiêu như một con đường cao cả để hướng sự quan tâm đến nỗi bất hạnh của người Tây Tạng. “Cao cả”, anh ấy nói thế. Người Tây Tạng không thể diễn đạt được. Phản đối công khai bị cấm trong Tây Tạng. Người Tây Tạng bị đánh đập, người Tây Tạng bị bịt miệng. Khác với Mùa Xuân Ả Rập, không có truyền thông, không có mạng xã hội. “Anh bị đàn áp và còn không thể thuật lại việc đấy với ai nữa. Chúng tôi còn lại gì ngoài việc tự thiêu?”

Tôn sùng những người đã chết vì nghĩa không nguy hiểm sao? Nó không khuyến khích nhiều người trẻ tuổi tự giết chết mình nữa hay sao? Tại những câu hỏi như thế, giọng nói của Tsundues trở nên to hơn. Anh ấy nói lớn: “Cả thế giới cho rằng chúng tôi phải hòa bình, chấp nhận hết tất cả và khi chúng tôi tự thiêu – tức là không làm cho ai phải đau đớn cả ngoài chính chúng tôi – thì chúng tôi lại bị lên án.” Trong mỗi một nền văn hóa khác thì đã có một cuộc chiến tranh công khai từ lâu rồi. “Cả thế giới đều được phép dùng bạo lực, Hoa Kỳ, người Anh, cả nước Đức cũng bước vào một cuộc chiến tranh.” Anh ấy hỏi: “Tại sao chúng tôi không được phép tôn sùng những người chết của chúng tôi?” Tsundue cảm thấy tính phi bạo lực đôi lúc cũng là một gánh nặng cho người Tây Tạng.

Năm 2009, khi Jamphel học xong, anh ấy đi đến chỗ người em họ Tsering của anh ấy trong Delhi. Anh ấy dọn vào trong căn hộ ở chung của người này. Cuộc sống của anh ấy bây giờ mang nặng dấu ấn của nghiên cứu văn học Tây Tạng và hoạt động chính trị của anh ấy, cả ở TYC. Anh ấy thường đăng ký tình nguyện, giúp đỡ ở các sự kiện, các nhà hoạt động thuật lại như thế.

Khi một nhà sư trẻ tự thiêu ở Tây Tạng vào ngày 16 tháng 3 năm 2011 và người kế tiếp năm tháng sau đó, Jamphel theo dõi tường tận sự việc. Bạn bè của anh ấy bàn về con gái. Anh ấy bàn về những người đã chết vì nghĩa. Anh ấy nói về việc rằng đấy là một sự hy sinh to lớn. Anh ấy tham gia các buổi tụng kinh cho những người đã chết vì nghĩa, ngồi dưới các tấm chân dung của những người đã chết được treo trên quảng trường chùa của Majnuka-Tilla. Có lẽ đấy là những khoảng khắc mà một quyết định dần chín mùi trong đầu của anh ấy.

Vào buổi tối trước cuộc biểu tình phản đối, họ ăn cùng với nhau, có món thukpa, món mì Tây Tạng với rau quả. Tsering có ở đó, Kelsang, bạn của Jamphel từ thủa còn bé. Họ nói đùa, Jamphel cầm lấy chiếc điện thoại di động của Tsering. Anh ấy chụp chính mình. Giống như anh ấy muốn để lại cho thế giới một cái gì đó thần thánh.

Trước lúc đi ngủ, anh ấy lại xóa các bức ảnh đó đi, chỉ để lại một tấm. Nó chụp cẳng tay trái của anh ấy, người ta nhìn thấy hình xăm của anh ấy ở trên đó, một con rồng, anh ấy đã xăm ở Tây Tạng lúc trước đây. Bàn tay nắm lại thành một nắm đấm.

Khi anh ấy rời phòng trong căn hộ ở chung của anh ấy vào sáng ngày 26 tháng 3, những người khác vẫn còn ngủ. Anh ấy đi ngang qua chùa. Anh ấy mang một cái ba lô trên lưng. Có lẽ anh ấy đã mang những chai xăng ở trong đấy. Anh cột lá cờ quốc gia Tây Tạng trên ba lô.

Ở chùa, anh ấy gặp Lobsang, một người quen từ TYC, người cùng tổ chức cuộc biểu tình phản đối Hồ Cẩm Đào.

“Này, siêu nhân, đi đâu thế?”, Lobsang hỏi, vì lá cờ trên cái ba lô của Jamphel khiến cho anh ấy nghĩ đến một cái áo choàng.

Jamphel mỉm cười. “Mình đi biểu tình”, anh ấy nói.

Anh ấy chết trong bệnh viện. Người ta đã tuyên bố cái chết của anh ấy vào ngày 28 tháng 3 vào lúc 7 giờ 30. Trong lá thư từ biệt, anh ấy viết: “Cầu xin Đức Thánh Đạt lai Lạt ma, người tranh đấu cho hòa bình thế giới, sống hàng chục nghìn năm nữa. Ngài phải trở về Tây Tạng.” Anh ấy viết tiếp tục: “Hy sinh thân thể quý giá của con người cho ngọn lửa trong thế kỷ 21 là một dấu hiệu của sáu triệu người Tây Tạng gửi đến thế giới: người Tây Tạng không có nhân quyền … Tây Tạng thuộc về người Tây Tạng.”

Những gì còn lại của thân thể anh ấy sẽ được đưa vào trong một đài tưởng niệm, một đốt xương sống, một mảnh xương lớn, nhiều mảnh xương nhỏ và một nắm bụi. Chúng được trữ trong một cái túi nhựa màu vàng trong văn phòng của TYC cho tới chừng đó.

Vào ngày thứ 49 sau khi anh ấy chết, linh hồn của Jamphel Yeshi bước vào cuộc sống kế tiếp. Người em họ của anh ấy nói: “Chúng tôi hy vọng anh ấy sẽ trở về làm người.”

Jamphel đã đi khỏi rồi.

Dialika Neufeld

Phan Ba dịch từ Der Spiegel số 26 / 2012.

Advertisements

3 thoughts on “Ngọn đuốc sống (hết)

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s