Ngọn đuốc sống (phần 1)

Một người Tây Tạng lưu vong trẻ tuổi tự đốt cháy thân thể mình và chạy trên đường phố như một ngọn đuốc sống. Bức ảnh, được tình cờ chụp lại, trở thành thần tượng của cuộc chống đối và tấm gương cho những người tự thiêu khác.

Dialika Neufeld

Phan Ba dịch từ Der Spiegel số 26 / 2012

Phần còn lại của thân thể anh ấy nằm trong một cái túi nhựa màu vàng của hiệu H&M, một đốt xương sống, một mảnh xương to và nhiều mảnh xương nhỏ, một nắm bụi màu xám.

Nhưng Jamphel vẫn còn đó.

Jamphel Yeshi đang tự thiêu
Jamphel Yeshi đang tự thiêu. Ảnh: Manish Swarup / DAPD

Anh ấy còn đó, mỗi buổi sáng, khi những người cùng sống chung trong căn hộ với anh ấy thức dậy và mặt trời mọc trên khu phố Tây Tạng của Delhi. Anh ấy vẫn còn với họ, khi họ bàn về quê hương của họ trong căn hộ chung của anh ấy, mười thước vuông với năm tấm đệm ở trên sàn. Anh ấy ở trong những con hẻm nhỏ quanh co của Majnu-ka-Tilla, nơi những lá cờ cầu nguyện bay trên mái nhà trong màu xanh lá cây, vàng và xanh nước biển và những người phụ nữ già bán momo của họ, bánh hấp có nhân rau quả. Có lẽ anh ấy cũng ở chỗ họ khi truyền hình đang chiếu một phim hành động vào buổi chiều ngày hôm đấy.

Jamphel Yeshi vẫn còn ở đấy, vì linh hồn của anh ấy không thể biến mất.

Anh ấy 27 tuổi, một thanh niên có đôi má dâng cao lên khi anh ấy cười, người thích làm thơ và ngồi trong quán trà để đọc sách. Anh ấy còn đi qua cuộc sống 49 ngày, ở đây họ tin vào điều đó, những người Phật giáo Tây Tạng, những người bạn của anh ấy tin vào điều đó, Tsering, người em họ của anh ấy tin vào điều đó.

Nhưng Jamphel Yeshi cũng còn ở đó, vì có bức ảnh đấy, cái không ai có thể quên được.

Nó được dán lên tường nhà trong Delhi và Dharamsala, trong những cộng đồng Tây Tạng lưu vong trên khắp thế giới. Nó lảng vảng trong Internet. Tờ “New York Times” in nó, tạp chí “Stern” và tờ “Guardian” của Anh quốc. Hai ngày sau khi bức ảnh thành hình, Jamphel Yeshi qua đời.

Bức ảnh được chụp vào ngày 26 tháng 3 của năm nay, vào một ngày thứ hai. Nó chụp Jamphel Yeshi, vừa sau sinh nhật lần thứ 27 của anh ấy, đang chạy trên một con đường đông người. Anh ấy mặc quần jeans và áo có tay được xắn cao lên. Anh ấy chạy sải bước dài. Kéo theo ở phía sau một đám khói đen và một quả cầu to bằng lửa.

Jamphel Yeshi đã tự thiêu. Anh ấy đã uống xăng từ trong chai Cola trước đấy và đổ chúng lên thân thể của mình và đã đốt lửa. Anh ấy chạy xuyên qua đám đông của hàng ngàn người Tây Tạng, những người đã tụ họp lại vào ngày hôm đó để phản đối chuyến viếng thăm Ấn Độ của chủ tịch nước Trung Quốc Hồ Cẩm Đào, chống lại sự đàn áp trong đất nước là quê hương của anh ấy. Miệng của anh ấy mở rộng. Và những người mà anh ấy đến gần đều có thể ngửi được anh ấy, nghe anh ấy hét lên. Cho một Tây Tạng tự do.

Anh ấy chạy được 50 mét, rồi ngã quỵ xuống dưới một gốc cây. Các vết bỏng, bác sĩ nói sau đấy trong bệnh viện, chiếm 98% diện tích của cơ thể anh ấy. Anh ấy còn sống được hai ngày, Jamphel Yeshi, đứa con của một gia đình nhà nông từ Dawu ở miền Đông của Tây Tạng, học viên trong một khóa học về máy tính. Anh ấy hỏi bạn bè của anh ấy trong bệnh viện: “Tại sao các bạn lại không để cho tôi tự thiêu chứ?”

Jamphel là người Tây Tạng tự thiêu để phản đối thứ 30 trong vòng 12 tháng. Từ sau khi anh ấy qua đời vào cuối tháng 3, thêm 11 người nữa tự thiêu trong Tây Tạng, thứ tư vừa rồi có hai nạn nhân tạm thời là cuối cùng. Một người nữa ở Ấn Độ nhảy từ trên một cây cầu xuống. Đó là đàn ông và phụ nữ, nhà tu và học sinh, nữ tu và nông dân.

Tại các quầy hàng ở chợ trong Delhi và Dharamsala người ta bán DVD: “Real Tibetan Super Heros” là tên của những cuốn phim đó, những cuốn phim chiếu cảnh Jamphel đang cháy. Bạn bè của anh ấy bán áo thun, có cổ loại polo hay không có, hàng chữ “Tibet is burning” ở trên đó. Ở mặt sau, người ta nhìn thấy Jamphel đang cháy.

Trong Tây Tạng và ở nơi lưu vong, những người chết đó được tôn sùng như những người chết vì nghĩa. Nhưng không có ai nổi tiếng như Jamphel Yeshi. Chỉ từ anh ấy mới có tấm ảnh đấy, cái thành hình vì ngẫu nhiên có ai đó bấm máy khi anh ấy đang đứng trong lửa. Với tấm ảnh đấy, anh ấy đã trở thành một người anh hùng áp phích. Trở thành một Che của Tây Tạng. Biến mất ở phía sau đó là lịch sử của một thanh niên mà bạn bè gọi anh ấy là Yashi.

Vào ngày thứ 40 sau cái chết của anh ấy, ba trong số những người bạn đó đã tụ họp lại trong căn phòng mà Jamphel đã sống ở đấy. Họ đã đến đấy để thuật lại câu chuyện của anh ấy.

Người em họ của anh ấy Tsering Logya có ở đấy, anh ấy đặt một chén cơm và rau cải bên cạnh chiếc giường của người chết, thêm đũa vào đấy. “Để cho anh ấy đừng có cảm giác là người ngoài cuộc”, Tsering 24 tuổi nói, anh ấy đeo một chiếc nhẫn nhỏ bằng vàng ở trên tai. Kelsang Norbu cũng có ở đấy, người bạn từ thủa bé ở Tây Tạng, anh ấy ngồi cạnh Tsering trên tấm nệm. Và Sonam Tseten cũng có ở đấy, láng giềng và bạn của Jamphel, người đã cố dùng một cái áo thun để dập tắt lửa trên thân thể của anh ấy. “Da của anh ấy bám vào tay tôi”, anh ấy nói, “nó rơi xuống như một mảnh quần áo.”

Vào sáng ngày 26 tháng 3, chỉ vài giờ trước khi anh ấy tự thiêu, Jamphel ở đây lần cuối trong căn hộ sống chung lưu vong của anh ấy. Anh ấy mặc quần áo, quần jeans, áo sơ mi và xếp chiếc chăn len màu đỏ của anh ấy lại thành một hình chữ nhật. Anh đặt nó vào giữa tấm nệm mà anh vừa ngủ ở trên đó. Anh đặt hai quyển sách lên trên tấm chăn, dựa chúng vào tường cho dễ trông thấy. Một quyển sách có gương mặt của Đức Đạt lai Lạt ma. Quyển kia là một quyển sách lịch sử Tây Tạng. Rồi anh ấy treo chuỗi hạt của mình lên một cây đinh ở trên tường và chồng lên đó một cái bùa hộ thân với một vài mẩu đất Tây Tạng ở trong đấy. Anh ấy cất lá thư từ biệt vào trong chiếc va li của mình.

Chỗ ngủ của Yeshi trong căn hộ sống chung
Chỗ ngủ của Yeshi trong căn hộ sống chung. Ảnh: Der Spiegel

Anh ấy muốn để lại cuộc sống của mình như thế, ngăn nắp. “Thật ra thì anh ấy không trật tự đến như thế đâu”, Tsering nói. Bây giờ anh ấy tự hỏi rằng lẽ ra mình đã phải nhận ra được điều gì đấy.

Jamphel và người em họ ngủ cạnh giường nhau dưới tấm ảnh của Đức Đạt lai Lạt ma. Tsering là một người thanh niên rụt rè, người nói nhỏ tiếng và giật giật những cái vòng đeo tay trong lúc đấy. Có lẽ họ giống nhau, anh ấy và người em họ của anh ấy. Jamphel cũng rụt rè và ít nói, những người quen biết anh ấy nói. Anh ấy chưa bao giờ bàn về con gái, chưa bao giờ có một cô bạn gái. Thay vì vậy, anh ấy đọc nhiều và cười to về các mục hài độc thoại Tây Tạng trong truyền hình.

Anh không làm thay đổi gì ở các đồ vật của Jamphel, Tsering nói. Anh ấy đứng bật dậy và đi đến cái tủ, anh ấy lấy một tấm ảnh cũ ra, người ta nhìn thấy một ngôi nhà ở trên đấy, ngôi nhà mà Jamphel đã lớn lên ở trong đó. Nó nằm trong một thung lung ở phía Đông của Tây Tạng, ở chân một ngọn núi, một ngôi nhà đẹp, to, được xây theo lối truyền thống của Tây Tạng, với mái nhà trắng như tuyết, có bốn lá cờ bay trên ống khói. Cũng có thể nhìn thấy được một cái chảo vệ tinh.

Jamphel sống với cha mẹ của anh ấy ở đấy, những người là nông dân, và với các anh chị em của anh ấy. Họ chơi bóng, họ đi xe đạp. Thỉnh thoảng họ giúp việc trong mùa thu hoạch trên những cánh đồng trồng hành và bông cải. Đó là một tuổi thơ tốt đẹp, chỉ là những đứa bé không có tự do. Jamphel hiểu điều đấy khi anh ấy đến trường.

Ở đấy, anh ấy học được rằng Tây Tạng đã bị Trung Quốc chiếm đóng ngay từ khi cha mẹ anh còn bé. Anh ấy học được rằng Mao Trạch Đông trong lúc nắm lấy quyền lực năm 1949 đã tuyên bố việc Tây Tạng trở về đất mẹ Trung Quốc là một trong những  mục tiêu chính trị quan trọng nhất của ông ấy. Anh ấy học rằng Quân đội Giải phóng Nhân dân đã xâm nhập vào Tây Tạng, quyền cai trị ít lâu sau đó được chuyển sang cho người Trung Quốc và trong lúc đó người ta đã ghi lại rằng Tây Tạng “là một trong những dân tộc có lịch sử lâu dài ở bên trong biên giới của Trung Quốc.”

Thật sự ra thì đấy là lần bắt đầu của sự đàn áp. Tu viện bị đóng cửa, hình thánh bị cấm, đối với người Tây Tạng thì đấy là khoảng khắc mà, như Đức Đạt lai Lạt ma đã từng nói, “sự diệt chủng nền văn hóa của họ” đã bắt đầu.

Ngay từ lúc chào cờ vào buổi sáng ở trong trường, Jamphel và bạn đồng học đã bị bắt buộc phải hát quốc ca Trung Quốc. Họ phải học tiếng Trung Quốc, không có tiếng Tây Tạng trong thời khóa biểu. Những điều mà họ biết về văn hóa của họ, những điều đấy họ học được từ cha mẹ ở nhà hay trong các tu viện. Khi Jamphel vào khoảng 14 tuổi, cha của anh ấy qua đời.

Jamphel cố sống như một người Tây Tạng. Khi có ai đó trong cộng đồng qua đời, anh ấy giúp chuẩn bị đám tang theo truyền thống, mang người chết đi, lo tìm những chiếc đèn dầu Tây Tạng và trà. Nhưng nếu chỉ có một bức ảnh của Đức Đạt lai Lại ma thôi là cũng đã có nguy cơ bị phạt tù rồi. Quân đội và cảnh sát Trung Quốc giám sát cuộc sống hàng ngày. “Khi có ai đó nói ‘Free Tibet’, thì đấy là một tội phạm còn lớn hơn cả giết chết một người Tây Tạng”, Tsering nói, người em họ.

Jamphel đã chú tâm đến sự chống đối ngay từ sớm, nhưng mãi đến những năm sau này, khi sống lưu vong, anh ấy mới có thể tự do nói về việc đó. Anh đến quán trà nhỏ ở ngoại ô của Majnu-ka Tilla hầu như hàng ngày và đọc những quyển sách lịch sử của nó. Anh ấy đọc về những người du kích đã cố giành lại đất nước vào cuối những năm 50 như thế nào. Người Tây Tạng tổ chức biểu tình ở Lhasa, viết truyền đơn như thế nào. Cuộc nổi dậy ở Lhasa đã xảy ra như thế nào, ngay trước khi Đức Đạt lai Lạt ma đi lưu vong, cuộc nổi dậy mà người Trung Quốc đã giết chết 3000 người Tây Tạng trong lúc đó.

Người Tây Tạng là một dân tộc chỉ có 6 triệu rưỡi người. Cuộc đấu tranh của họ đi theo một nền văn hóa phi bạo lực. Làm sao mà họ có thể chống lại khi tín ngưỡng của họ còn không cho phép giết chết một con côn trùng? Vì thế mà họ bắt đầu tự giết chết mình, như phương cách chống đối. Năm 1998 Thupten Ngodup là người Tây Tạng đầu tiên tự thiêu ở Delhi. Lúc đấy Jamphel 13 tuổi.

(Còn tiếp)

Phan Ba dịch từ Der Spiegel 26/2012

Advertisements

6 thoughts on “Ngọn đuốc sống (phần 1)

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s